การฟื้นตัวจะไม่มี :ถ้าไม่มีการฟื้นฟูของแรงงานนอกระบบ

วิกฤตโควิด-19 และเศรษฐษกิจนอกระบบในกรุงเทพฯ ประเทศไทย : ผลกระทบที่ยืดเยื้อและวาระการฟื้นตัว

แนวโน้มเศรษฐกิจหลังการแพร่ระบาดของโควิด-19

หากเรารู้แนวโน้มในอนาคต เราก็จะสามารถปรับตัวอยู่กับมันได้ โดยประเทศไทยเมื่อปี 2563 เศรษฐกิจหดตัวลงไปมากถึง 6 % จากการจับจ่ายใช้สอยที่น้อยละ การไม่มีนักท่องเที่ยวและการส่งออกที่ซบเซา หากปีหน้าไม่มีการล๊อกดาวน์หรือมีนักท่องเที่ยวเข้ามาท่องเที่ยวในประเทศไทย เศรษฐกิจจะโตได้ถึง 3.5% แต่ประเทศไทยจะยังไม่กลับไปเหมือนก่อนโควิดต้องรอปี 2566 ซึ่งน่าจะกลับไประดับเดียวกับ ปี 2562 ได้

แนวโน้มเศรษฐกิจ

1. การจับจ่ายของประชาชนเริ่มฟื้นหลักจากโควิดไปแล้ว การ Work from home หรือการทำงานที่ไหนก็ได้ จะกลายเป็นเรื่องปกติ คนจะไม่เดินทางไปทำงานที่ออฟฟิศเหมือนเดิม ส่งผลให้รูปแบบการซื้อเปลี่ยนไป ดังนั้น อาชีพที่เกี่ยวข้องให้กับพนักงานออฟฟิศ ต้องปรับตัวตามไปด้วย
2. การที่นักท่องเที่ยวหาย ทำให้กำลังซื้อของเราหายไปด้วย ดังนั้น การฟื้นตัวของการท่องเที่ยวจะฟื้นตัวอย่างค่อยเป็นค่อยไป เพราะประเทศไทยยังไม่ได้เปิดอย่างเสรี ไฟลท์บินยังไม่มีมากเท่าเดิม และประเทศต้นทางเองก็อาจจะไม่ได้สนับสนุนให้คนในประเทศเดินทางออกนอกประเทศมากนัก
3. การส่งออกยังส่งออกได้ดี โดยเฉพาะการส่งออกอาหารสัตว์ ชิ้นส่วนยานยนต์ และ เครื่องใช้ไฟฟ้า

แนวโน้มและโอกาสในโลกหลังโควิด

1. บริษัทต่าง ๆ โดยเฉพาะจากญี่ปุ่นและไต้หวัน กำลังย้ายบริษัทออกจากจีนมาอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงไทย เนื่องจากความไม่มั่นคงที่อาจเกิดขึ้นจากสงครามการค้าระหว่างจีนกับสหรัฐอเมริกา
2. ธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับดิจิทัล (Digitalization) จะยังเติบโตมากขึ้น
3. การเปลี่ยนแปลงทางภูมิอากาศทำให้เรื่องสิ่งแวดล้อมได้รับความสำคัญมากขึ้น ส่งผลต่อกฎและข้อบังคับที่เกี่ยวข้องกับการผลิตสินค้า โดยบังคับให้ใช้วัตถุดิบและการผลิตที่ไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ไม่เช่นนั้นจะต้องเสียภาษีส่งออกมากขึ้น
4. ความต้องการอาหารและสินค้าชีวภาพในโลกจะเพิ่มขึ้น เช่น น้ำมันที่ทำจากพืช แก้วพลาสติกที่ผลิตจากพืชและย่อยสลายตามธรรมชาติได้ เนื้อจากพืช และยา ฐานการผลิตของสินค้าเหล่านี้คือภาคเกษตรกรรม เป็นโอกาสของประเทศไทยหากสามารถใช้เทคโนโลยีและความรู้เพื่อสร้างมูลค่าในการส่งออกได้
5. สัดส่วนของประชากรสูงวัยจะเพิ่มขึ้น ในอนาคตความต้องการสินค้าจากผู้สูงอายุก็จะเพิ่มสูงขึ้น

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กับการจ้างงานในอนาคต

ผลกระทบจากภาวะโลกร้อน คือ ผลกระทบไม่มีพรมแดน ทำให้ทุกประเทศต้องช่วยกันในการรักษาสิ่งแวดล้อม

แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อลดโลกร้อน เน้นเปลี่ยนการผลิตพลังงานจากการใช้ฟอสซิลเป็นพลังงานหมุนเวียน ปรับเปลี่ยนวิธีการขนส่ง โดยลดการใช้ขนส่งสาธารณะ และรถส่วนตัวที่ใช้น้ำมัน สร้างการขนส่งสาธารณะที่ใช้พลังงานไฟฟ้า เน้นการบริโภคน้อยลง ใช้ซ้ำ ใช้หมุนเวียนมากขึ้น ลดการใช้พลังงาน และการก่อสร้างถนนและอาคารต่าง ๆ ต้องเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากขึ้น แนวทางเหล่านี้ส่งผลกระทบทั้งทางบวกและลบต่อการจ้างงาน โดยส่งผลให้ ตำแหน่งงานลดลง จากการปิดตัวหรือปรับตัวของอุตสาหกรรม นอกจากนี้โลกร้อนอาจส่งผลกระทบต่อแรงงานในภาคเกษตร การท่องเที่ยว และสุขภาพ อย่างไรก็ตามยังส่งผลให้  ตำแหน่งงานที่เพิ่มขึ้น ในบางอุตสาหกรรม อาทิ ภาคพลังงานหมุนเวียนพลังงานแสงอาทิตย์ พลังงานลม พลังงานชีวภาพ การขนส่งแบบใหม่ที่เป็นรถไฟฟ้า ภาคการก่อสร้าง ในการปรับโครงสร้างพื้นฐานใหม่รองรับโลกร้อน

หัวใจสำคัญคือ เราจะต้องสร้างสังคมและเมืองที่เป็นมิตรกับโลกและสิ่งแวดล้อม โดยในขณะเดียวกันก็จะต้องสร้างความเป็นธรรมทางสังคม โดยต้องทำให้เกิดการเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นธรรมต่อแรงงาน นโยบายเพื่อลดภาวะโลกร้อนจะต้องมีความเป็นธรรมต่อคนงาน ช่วยสร้างงานที่ดีและมีคุณค่า มีการคุ้มครองทางสังคม ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่มีประโยชน์ต่อส่วนร่วม ไม่ใช้มีเพียงคนบางกลุ่มที่ได้รับผลประโยชน์ ในขณะที่คนอีกกลุ่มหนึ่งได้รับผลกระทบอยู่ฝ่ายเดียว

ภาวะโลกร้อนกับแรงงานนอกระบบ แรงงานนอกระบบมีบทบาทสำคัญอย่างมากในการพัฒนาเศรษฐกิจ ช่วยทำให้เศรษฐกิจหมุนเวียน แต่พวกเขาเหล่านี้กลับทำงานในกิจกรรมที่ปล่อยคาร์บอนน้อย มีการบริโภคและการใช้ไฟฟ้าที่น้อยกว่า แต่ได้รับความเสี่ยงมากกว่า ในการได้รับผลกระทบจากภาวะโลกร้อน อาทิผลกระทบจากน้ำท่วม ดินถล่ม มลพิษทางอากาศ ที่ส่งผลต่อสุขภาพอนามัย ทำให้แรงงานเหล่านี้ทำงานได้น้อยลงและสินค้าทางการเกษตร เสียหาย ซึ่งโลกร้อนกระทบคนชนบทอย่างมาก เกิดกระแสการย้ายถิ่นเข้าเมืองมากขึ้น คนเหล่านี้กลายเป็นคนจนเมือง จากการแข่งขันที่มากขึ้น มีการคาดการณ์ว่า ภายในปี ค.ศ. 2050 คนชนบทประมาณ 140 ล้านคนจะย้ายถิ่นเข้าเมืองในประเทศเดียวกัน โดยเฉพาะแรงงานนอกระบบในภาคการเกษตร การท่องเที่ยว และการบริการที่พึ่งพาดินฟ้าอากาศ มีแนวโน้มที่จะได้รับผลกระทบจากภาวะโลกร้อนอย่างมาก หลาย ๆ ประเทศมีนโยบาย หรือออกกฎหมายที่ช่วยลดโลกร้อน แต่นโยบายเหล่านี้ก็ยังไม่ได้ให้ความสำคัญกับตลาดแรงงาน และยิ่งแรงงานนอกระบบยิ่งพูดถึงน้อยมาก

นโยบายที่จะช่วยรองรับผลกระทบ

1. พัฒนาทักษะอาชีพใหม่ ๆ ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
2. การคุ้มครองทางสังคม เพราะการเกิดภัยพิบัติที่มากขึ้น ส่งผลให้คนต้องเปลี่ยนงานเพิ่มขึ้น
3. การมีส่วนร่วมของแรงงานนอกระบบในการกำหนดนโยบาย
4. การลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน สาธารณูปโภคในเมือง คิดถึงคนจนเมือง
5. ส่งเสริมให้แรงงานนอกระบบทำงานในเศรษฐกิจหมุนเวียน

ข้อเสนอแนะเพื่อแรงงานนอกระบบในไทย

1. เพิ่มศักยภาพของตัวเองให้ทำงานได้หลายอาชีพ สร้างเครือข่ายที่ช่วยเหลือกัน

1. นำแนวคิดเศรษฐกิจสมานฉันท์มาปรับใช้ และต่อยอดศักยภาพด้านเศรษฐกิจหมุนเวียน
2. รณรงค์นโยบายที่ทำอยู่แล้ว เช่น การพัฒนาระบบการคุ้มครองทางสังคม การพัฒนาผังเมือง และการทำให้การขนส่งสาธารณะราคาถูก
3. รณรงค์ให้มีการสร้างกลไกที่จะช่วยเสริมพลังให้แรงงานนอกระบบสามารถลงสนามแข่งขันได้
4. นำแนวคิดเฟมินิสต์มาประยุกต์ใช้ในสังคมไทย ยกระดับโครงสร้างงานบริการและการดูแล ทำให้เป็นงานของสังคม มีค่าจ้างที่เป็นธรรม เพื่อสร้างงานและลดภาระงานของผู้หญิง

สังคมดิจิทัลกับการปรับตัวของแรงงานนอกระบบ

รศ.ดร.กิริยา กุลกลการ รองคณบดีฝ่ายวิชาการ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ และอาจารย์ประจำ คณะเศรษฐศาสตร์ ธรรมศาสตร์ ให้ภาพการเปลี่ยนผ่านจากยุคแอนนาล็อกสู่ดิจิทัล ที่เริ่มจากการให้บริการที่ร้านในลักษณะ ‘ช้าแต่ชัวร์’ จากนั้นพัฒนามาเป็นดิจิทัล 2G ที่เริ่มพัฒนาระบบอัตโนมัติและการให้บริการผ่าน Call Center ยุคถัดมาคือการมาถึงของอินเทอร์เน็ตและสมาร์ทโฟนที่ผู้บริโภคสามารถหาข้อมูลเองได้ทั้งในเว็บไซต์ แอปพลิเคชัน และโซเชียลมีเดีย เน้นการให้บริการที่รวดเร็ว จากนี้ไปเรากำลังเผชิญหน้ากับคลื่นลูกที่ 4 ของสังคมดิจิทัล ซึ่งเป็นยุคของหุ่นยนต์และปัญญาประดิษฐ์

กระแสการการปฏิวัติเทคโนโลยีและดิจิทัลในระดับโลก ส่งผลให้เศรษฐกิจดิจิทัลเติบโตอย่างรวดเร็ว มีการนำเทคโนโลยีมาใช้ยกระดับคุณภาพชีวิต แต่ในขณะเดียวกันก็ส่งผลกระทบต่อแรงงานที่มีทักษะน้อยที่จะถูกแทนที่ด้วยเทคโนโลยีมากขึ้น ธุรกิจที่ไม่สามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงได้ก็ต้องปิดตัวไป เมื่อพิจารณารวมกับบริบทการพัฒนาใหม่จากโควิด-19 ที่อ้างอิงมาจากสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ พบว่า โควิดเร่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสู่เศรษฐกิจและสังคมดิจิทัล ทั้งการทำงานและการอุปโภคบริโภค นอกจากนี้จำนวนคนที่หลุดออกมาจากการทำงานในระบบ ส่งผลให้แรงงานนอกระบบมีจำนวนเพิ่มสูงขึ้น โดยที่แรงงานกลุ่มนี้ก็ยังไม่มีหลักประกันทางสังคมที่มั่นคง ประกอบกับสภาวะเศรษฐกิจที่ถดถอย รัฐบาลมีรายได้ลดลง คนจนเพิ่มมากขึ้น ธุรกิจบางส่วนฟื้นตัวเร็ว บางส่วนต้องใช้เวลานานหลายปี

ทั้งหมดนี้นำไปสู่การจัดทำแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 13 (พ.ศ.2566-2570) ของสภาพัฒน์ฯ ที่เน้นสังคมก้าวหน้า เศรษฐกิจสร้างมูลค่ายั่งยืน ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยีและวัฒนธรรม ก้าวทันพลวัตของโลก คำนึงถึงความยั่งยืนทางสิ่งแวดล้อม ทั้งภาคเกษตรกรรม การโรงแรม อุตสาหกรรมการผลิต การแพทย์ เป็นต้น รศ.ดร.กิริยาเสนอว่า ทางรอดของแรงงานนอกระบบคือ การปรับตัว และพยายามมองหาโอกาสจากทิศทางการพัฒนาทั้งของไทยและโลกให้ได้ โดยเริ่มจากการปรับทัศนคติ เรียนรู้ตลอดชีวิต อย่ากลัวเทคโนโลยี หาข้อมูลเพื่อฝึกทักษะทางดิจิทัลผ่านคอร์สเรียนออนไลน์ฟรีต่างๆ เพื่อเพิ่มทักษะดิจิทัล 5 ประเภท ได้แก่ รู้วิธีการสื่อสาร จัดการข้อมูล ทำธุรกรรมทางการเงิน ต้องรู้วิธีแก้ไขปัญหา และต้องทำธุรกิจอย่างปลอดภัยและถูกต้องตามกฎหมาย

ในส่วนของภาครัฐ รศ.ดร.กิริยาเสนอว่า รัฐบาลจะต้องสนับสนุนการฝึกอาชีพใหม่ ทั้งข้อมูลและเงินทุน ต้องปรับระบบประกันทางสังคมที่สร้างขึ้นมาเพื่อแรงงานในระบบเท่านั้น ต้องทำให้ “ทักษะเป็นทรัพย์สินที่มีค่า” ส่งเสริมให้แรงงานนอกระบบเข้าถึงสวัสดิการรัฐและสามารถดำรงชีวิตได้อย่างมั่นคงปลอดภัย

ข้อเสนอแนะจากผู้เข้าร่วมงานเสวนา

• มีการเสนอแนวคิด ‘เศรษฐกิจระบบตลาดเพื่อสังคม’ จากประเทศเยอรมนี ที่เน้นเรื่องการดูแลสิ่งแวดล้อมและความเป็นธรรมในสังคม หนึ่งในประเด็นสำคัญที่ควรถูกพูดถึงคือ การผูกขาดของบริษัทใหญ่ในประเทศไทย ซึ่งรัฐบาลเยอรมนีมีการออกกฎหมายเพื่อป้องกันการผูกขาดของบริษัทใหญ่ ซึ่งจะทำให้แรงงานได้รับความเป็นธรรมมากขึ้น เสนอว่าเราจะต้องปลักดันเรื่องนี้ในประเทศไทยให้มากขึ้น
• มีการเสนอว่าในการรองรับการจ้างงานที่จะเปลี่ยนไปในอนาคตอันใกล้นี้ โดยเฉพาะในทิศทางที่แรงงานนอกระบบจะเพิ่มมากขึ้น ประกันสังคมควรเป็นแบบถ้วนหน้า เพราะขณะนี้ยังติดอยู่กับการต้องมีนายจ้าง-ลูกจ้าง
• มีข้อเสนอว่า ผู้เล่นที่สำคัญมากที่จะคลี่คลายปัญหานี้คือ รัฐบาล ไม่ใช่แรงงานนอกระบบจะต้องปรับตัวเองแต่เพียงฝ่ายเดียว เพราะการ ‘ปรับตัว’ ควรเริ่มมาจากวิสัยทัศน์ของรัฐบาลว่าจะมีส่วนในการสนับสนุนให้แรงงานนอกระบบผ่านพ้นช่วงวิกฤตนี้ไปได้อย่างไร เช่น จะทำอย่างไรให้การจัดซื้อจัดจัดจ้างของภาครัฐกระจายงานมาให้แรงงานนอกระบบด้วย แพลตฟอร์มที่มีอยู่ทุกวันนี้ ทำอย่างไรจึงจะไม่ได้ผูกขาดโดยเอกชนอย่างเดียว เช่น การมีแพลตฟอร์มที่เป็นของรัฐด้วยเพื่อให้แรงงานนอกระบบกลุ่มต่างๆ ได้เข้าไปใช้เพื่อทำธุรกิจ รวมไปถึงการสร้างพื้นที่ในโลกออนไลน์ของรัฐบาลเพื่อช่วยเหลือแรงงานนอกระบบ เพราะที่ผ่านมาแรงงานนอกระบบพยายามปรับตัวและช่วยเหลือตัวเองมาหลายอย่างแล้ว เสนอว่าจะต้องพุ่งเป้าไปที่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายของรัฐเพื่อรองรับการฟื้นฟูเศรษฐกิจของแรงงานนอกระบบหลังโควิด
• มีข้อเสนอว่าควรจะต้องให้ความรู้และพัฒนาศักยภาพแรงงานนอกระบบเรื่องการใช้แพลตฟอร์มดิจิทัลมากขึ้น และมีการเสนอว่าโฮมเน็ตอาจจะจัดทำเป็นชุดการเรียนรู้ เช่น คลิป ที่สามารถส่งให้กับแต่ละกลุ่มของแรงงานนอกระบบได้ โดยไม่ต้องลงไปอบรมทีละกลุ่ม
• มีข้อเสนอว่า อีกทักษะที่สำคัญคือการออมและการบริหารเวลาของแรงงานนอกระบบ ซึ่งส่งผลต่อความสามารถในการปรับตัว การเรียนรู้ทักษะใหม่เพื่อแตรียมพร้อมกับความท้าทายที่เกิดขึ้น ประเด็นนี้ มีแรงงานนอกระบบที่เป็นกลุ่มลูกจ้างรับงานไปทำที่บ้านแลกเปลี่ยนว่า กลุ่มแรงงานนอกระบบเองก็พยายามส่งเสริมเรื่องการออมกันในกลุ่ม แต่วิกฤตโควิดที่เกิดขึ้นในครั้งนี้ส่งผลกระทบทำให้ไม่สามารถออมต่อไปได้ เนื่องจากเกิดการว่างงาน
• แรงงานนอกระบบที่เป็นแม่ค้าขายของทั้งออนไลน์และออฟไลน์แลกเปลี่ยนว่า นโยบายของรัฐไม่ช่วยส่งเสริมให้กลุ่มแรงงานนอกระบบสามารถผ่านวิกฤตไปได้เลย โดยเฉพาะเรื่องการเข้าถึงการช่วยเหลือเรื่องเงินทุนที่เป็นธรรม ซึ่งเป็นไปได้ยาก ส่งผลให้แรงงานนอกระบบจำนวนหนึ่งต้องปู้เงินนอกระบบที่มาเสนอถึงหน้าบ้าน การเข้าถึงหน่วยงานของรัฐก็มีขั้นตอนยุ่งยาก
• มีข้อเสนอว่าควรจะต้องผลักดันให้ภาครัฐประกันรายได้ระยะสั้นให้กับกลุ่มแรงงานนอกระบบเหมือนกับที่เคยทำกับกลุ่ม SMEs เพื่อบรรเทาความเดือดร้อนในระยะสั้นในภาวะวิกฤตขณะนี้

แนวคิด SSE กับการลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม

เศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ (SSE) ประกอบด้วย 5 มิติ โดย แรงงาน สิ่งแวดล้อม และความมั่งคั่ง ซึ่งเป็น 3 มิติแรกที่ระบบให้ความสำคัญ แรงงานจะต้องเป็นศูนย์กลางของธุรกิจและการพัฒนา และ อีก 2 มิติคือ  ค่านิยมทางจริยธรรมที่ควรให้ความสำคัญกับการสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของและความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของชุมชน มิติสุดท้ายคือ ธรรมาภิบาล ธุรกิจต้องมีความรับผิดชอบต่อชุมชนและสังคม โครงสร้างการบริหารจึงควรเน้นการมีส่วนร่วมและยึดหลักประชาธิปไตย

โดยภาพรวม เศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ เป็นอีกทางเลือกหนึ่งของการจัดการทางสังคมและเศรษฐกิจที่เน้นความสมดุล ดำเนินการอย่างเป็นองค์รวม และให้ทุกคนมีส่วนร่วมในกระบวนการจัดการ การตัดสินใจร่วมกันของกลุ่มและชุมชน และธรรมาภิบาลจึงเป็นสิ่งสำคัญในโมเดลนี้

ตัวอย่างการประยุกต์ใช้คอนเซปต์ SSE โดยการถอดบทเรียนความสำเร็จของกิจการเพื่อสังคมแบบ SSE ของหมู่บ้านพังกุงอาร์โจ ประเทศอินโดนีเซีย

1. มีผู้นำเป็นคนท้องถิ่น มาจากการเลือกตั้ง ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน
2. ชุมชนรู้สึกเป็นเจ้าของ การดำเนินกิจการต้องได้รับความยินยอมและการมีส่วนร่วมของชุมชนโดยตรง
3. คนนอกชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมได้ แต่ไม่ได้เข้ามาเป็นผู้นำ
4. การสร้างแบรนด์ของชุมชนเป็นสิ่งสำคัญ
5. กิจการ SSE จะดำเนินไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากมีนโยบายของรัฐที่ช่วยสนับสนุน

ประสบการณ์การนำแนวคิด SSE มาใช้ในประเทศไทย

เส้นทางของการสร้างกิจการร้านปลาออร์แกนิก แบ่งออกเป็น 3 ช่วง ช่วงแรกเป็นช่วงที่ได้รับเงินทุนสนับสนุน เป้าหมายหลักคือการสื่อสารเรื่องราวของพี่น้องชาวประมงพื้นบ้านให้เป็นที่รู้จัก และเป็นที่ยอมรับในสังคม เพื่อให้เกิดการสนับสนุนของนโยบายรัฐ และให้เกิดกฎหมายที่จะเอื้อหนุนให้พี่น้องชาวประมงพื้นบ้านยังสามารถมีวิถีชีวิตที่ยั่งยืน ในช่วงนี้ทีมงานเลือกเอาผลผลิตของชาวประมงพื้นบ้านมาสื่อสารกับคนกรุงเทพฯ แม้ตอนนั้นเรื่องรายได้ยังไม่ใช่ประเด็นหลัก แต่สังเกตได้ว่า มีการตอบรับของผู้บริโภคถึงคุณภาพของอาหารทะเลที่ดี นำไปสู่ช่วงที่สองของการจัดการกิจการที่เพิ่มมิติเรื่องเศรษฐกิจเข้ามาอย่างชัดเจน คือการพัฒนาเส้นทางของอาหารทะเลที่มีคุณภาพ มีความปลอดภัย นอกจากนี้โจทย์ในช่วงที่สองคือการช่วยกันคิดว่าจะทำอย่างไรให้สิ่งที่ทำอยู่สามารถดำเนินต่อไปได้เมื่อวันหนึ่งโครงการเงินทุนสนับสนุนจบลง นำไปสู่ช่วงที่สามที่มีการลงมติจากพี่น้องชาวประมงใน 7 จังหวัดชายทะเลของไทยที่ร่วมโครงการ ตกลงจดทะเบียนเป็นบริษัทวิสาหกิจเพื่อสังคม

‘ร้านปลาออร์แกนิก’ อยู่บนขาของตัวเองมาจนถึงปัจจุบัน ตลอดระยะเวลา 9 ปี มีการผลักดันให้มีกฎหมายของรัฐที่ส่งเสริมพี่น้องชาวประมงในแต่ละพื้นที่ให้สามารถทำมาหากินในบางประเด็นที่เคยติดขัดได้มากขึ้น นอกจากนี้ สิ่งที่เห็นเป็นรูปธรรมคือ พี่น้องชาวประมงพื้นบ้านรู้สึกภาคภูมิใจในตนเอง รวมทั้งเห็นคุณค่า  ตัวตน และหน้าที่ของตัวเองในสังคมในฐานะคนที่ช่วยรักษาความมั่นคงทางอาหารให้กับประเทศ  นอกจากนี้ยังเกิดความงอกงามในพื้นที่ คนในชุมชนไม่ได้โฟกัสแค่การขายปลาส่งมากรุงเทพฯ เท่านั้น พวกเขาสามารถพัฒนากิจกรรมภายใต้องค์กร จดทะเบียนวิสาหกิจในชุมชน

ปัญหาที่ลูกจ้างทำงานบ้านต้องเจอ นั่นคือการเป็นแรงงานนอกระบบที่ไม่มีสวัสดิการและการรองรับจากภาครัฐ รวมทั้งไม่มีตัวตนในสังคม การต้องอาศัยเพียง “ความเมตตาจากนายจ้าง” ยิ่งทำให้แรงงานกลุ่มนี้มีความเปราะบางมากขึ้น เพราะรายได้และคุณภาพชีวิตในการทำงานทั้งหมดขึ้นอยู่กับความสามารถในการต่อรอง และสถานการณ์โควิด-19 ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในการทำงานของกลุ่มลูกจ้างทำงานบ้านอย่างชัดเจน บ้างถูกลดเวลาทำงาน บ้างถูกเลิกจ้าง เพราะนายจ้างกลัวความเสี่ยงเรื่องการติดเชื้อโควิด ส่งผลทำให้สถานการณ์ของแรงงานกลุ่มนี้ยิ่งแย่ลงไปกว่าเดิม เพราะบางคนที่ถูกเลิกจ้าง หากมีอายุตั้งแต่ 40 ปีขึ้นไป อาจจะยิ่งหางานได้ยากขึ้นในช่วงสถานการณ์โควิด-19 นำมาสู่การร่วมกันคิดสร้างแพลตฟอร์ม Homecare Thailand

ความท้าทาย

1. การรับงานจากแพลตฟอร์มจะต้องทำงานตามชั่วโมงตามที่ผู้ว่าจ้างจองเข้ามา นั่นหมายความว่าจะต้องทำงานให้เสร็จภายในช่วงเวลาจำกัด
2. การใช้เทคโนโลยีที่ค่อนข้างเป็นข้อจำกัดของกลุ่มแรงงานลูกจ้างทำงานบ้านโดยเฉพาะคนที่มีอายุมากที่อาจจะยังเรียนรู้เรื่องเทคโนโลยีได้ช้า ทำให้การแข่งขันกดรับงานเป็นเรื่องท้าทาย

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 เริ่มมีสินค้าจากจีนที่เข้ามาขายในไทยด้วยราคาที่ถูกมาก ส่งผลให้สินค้าที่ผลิตในไทยค้างสต็อกไม่สามารถขายได้  สมาคมเครือข่ายแรงงานอกระบบประเทศไทยผู้ทำการผลิตเองขายเองและผู้รับงานไปทําที่บ้านจึงร่วมกันสร้างองค์กรธุรกิจภายใต้ชื่อ HomeNet Thailand Brand เริ่มดำเนินงานอย่างจริงจังในปี 2562 มีการระดมหุ้นเพื่อช่วยพัฒนาสินค้า สร้างช่องทางการตลาด และเพิ่มความสามารถในการแข่งขันให้กับสมาชิก  นอกจากช่วยเรื่องการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ทีม HomeNet Thailand Brand ยังให้ความรู้เรื่องสิทธิสตรีและการถูกกดทับในฐานะผู้หญิง เพราะปัญหาที่พบคือเมื่อต้องการหารายได้มาดูแลครอบครัว ผู้หญิงมักจะถูกกดค่าแรงเพราะผู้ว่าจ้างเห็นว่าเป็นการทำงานภายในบ้านของตนเอง ไม่มีค่าใช้จ่ายและไม่มีต้นทุน ทั้งที่จริง ๆ แล้วแรงงานหลายคนในกลุ่มเป็นเสาหลักของครอบครัว และต้องแบกรับภาระการส่งสินค้าบางส่วน

สถานการณ์โควิด-19 ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของแผนการดำเนินกิจการ ต้องปรับเปลี่ยนมาให้ความสำคัญกับการขายสินค้าออนไลน์มากขึ้นทั้ง โดยมีการอบรมและพัฒนาสมาชิกเรื่องการขายสินค้าทางออนไลน์ นอกจากนี้ยังมีการจับคู่และเชื่อมโยงผู้ผลิตในต่างจังหวัดกับผู้แปรรูปและผู้กระจายสินค้าที่อยู่ในกรุงเทพมหานครด้วย อย่างไรก็ตามประสบการณ์ด้านการทำธุรกิจของทีมยังคงมีไม่มาก เพราะจุดเริ่มต้นมาจากงานทางด้านสังคม ในอนาคตคาดหวังว่าจะเรียนรู้มากขึ้นเพื่อที่จะทำให้กิจการสามารถขับเคลื่อนต่อไปได้โดยเฉพาะในสถานการณ์โควิดแบบนี้ และคาดหวังว่าจะจดทะเบียนเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคมต่อไป

โครงการนี้เริ่มต้นมาจากการทำวิจัยเรื่องผลกระทบต่อแรงงานแพลตฟอร์มด้านการบริการเมื่อสามปีก่อน ประกอบกับสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 ที่ทำให้ Platform Economy หรือเศรษฐกิจแพลตฟอร์มมีความสำคัญมากยิ่งขึ้น เมื่อทำวิจัยแล้วพบว่าผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทั้งร้านค้า และคนส่งอาหาร ถูกเอารัดเอาเปรียบจากบริษัทแพลตฟอร์มทั้งสิ้น มีเพียงบริษัทแพลตฟอร์มเท่านั้นที่มีอำนาจในการต่อรองมากที่สุด ทำให้ตนตั้งคำถามว่า จริงๆ แล้วเทคโนโลยีแพลตฟอร์มมีประโยชน์ในตัวมันเอง แต่จะทำอย่างไรให้ทุกฝ่ายเข้ามาเป็นเจ้าของและได้ประโยชน์ร่วมกัน

ประเทศไทยยังมีการศึกษาและแลกเปลี่ยนกันน้อยเรื่อง SSE ส่วนใหญ่มักจะพูดถึง SE หรือ Social Enterprise โดยไม่ได้ระบุว่า ธุรกิจ SE อยู่ตรงไหนในเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ ตนมองว่า SE เป็นธุรกิจที่มุ่งทำเพื่อประโยชน์ของสังคมเป็นหลัก โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับการเป็นเจ้าของร่วมมากนัก โครงการของตนจึงเน้น 2 ส่วนคือ ความเป็นเจ้าของและการมีส่วนร่วม และผลกระทบเชิงบวกต่อสังคม ในกระบวนการทำงาน ทีมต้องเข้าไปเชิญชวนร้านค้า นำเสนอคอนเซ็ปต์ อบรมและให้ข้อมูลเรื่องการใช้เทคโนโลยี ในทุกการดำเนินการต้องหารือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทำให้ดำเนินไปค่อนข้างช้า เพราะต้องเริ่มจากการเข้าไปจัดตั้งให้แต่ละกลุ่มของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียให้เข้มแข็งเสียก่อน จากนั้นจึงชวนทำกิจกรรมร่วมกันเพื่อสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วม เพราะหลังจากนี้ทีมจะต้องถอยออกมาเพื่อให้กลุ่มต่างๆ ดำเนินกิจการกันเอง โดยทำหน้าที่เป็น facilitator อำนวยกระบวนการ ให้ความสนับสนุนเรื่องการเทคนิกเท่านั้น แต่บางครั้งก็เป็นกรรมการด้วย เนื่องจากมีความขัดแย้งเกิดขึ้น ตอนนี้มีการออกแบบโมเดลที่ทำให้ทีมดำเนินกิจกรรมต่อไปได้เมื่อโครงการเงินทุนสนับสนุนจบลง โดยจะเข้าไปช่วยลงทุนให้แต่ละพื้นที่ ให้ชุมชนเห็นว่าต้นทุนจริงที่ต้องใช้คือเท่าไหร่ เมื่อกิจการได้กำไรก็จะจ่ายคืนต้นทุนมา เพื่อที่ทีมจะนำเงินนั้นไปลงทุนสนับสนุนกิจการอื่นๆ ในชุมชนอื่นต่อไป

สุดท้าย ในฐานะนักวิจัยเรื่องนี้ อาจารย์อรรคณัฐให้ความเห็นว่า วัฒนธรรมของชุมชนมีส่วนอย่างมากต่อความยั่งยืนของเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ในชุมชนนั้นๆ โดยยกตัวอย่างการทำงานกับชุมชนในสามจังหวัดชายแดนใต้ สังเกตเห็นว่าทุกคนมีความเข้าใจเรื่องกิจการที่เน้นการมีส่วนร่วมและมีความเข้าใจเรื่องความสมานฉันท์อยู่แล้ว

ข้อเสนอจากการเสวนา ‘สิ่งที่ควรทำต่อ’ เพื่อสร้างเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ (SSE) ในประเทศไทย

1. สังคมไทยยังต้องเรียนรู้เรื่อง SSE และถอดบทเรียน SSE ในไทยให้มากขึ้น เพราะในระดับสากลกำลังยกประเด็น SSE มาพูดคุยกัน เนื่องจากเล็งเห็นว่าเป็นคอนเซ็ปต์ที่จะช่วยฟื้นฟูภาคประชาชน และจะเป็นทางออกหนึ่งหลังการแพร่ระบาดโควิด-19
2. การเชื่อมโยงเครือข่ายทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ รวมกลุ่ม รวมพลัง เพื่อสร้างความเข้มแข็ง รวมทั้งการเชื่อมโยงกับองค์กรภาคส่วนอื่น ๆ ทั้งภาคธุรกิจ ไปจนถึงนักศึกษาและคนรุ่นใหม่
3. ร่วมกันคิดสร้างกลไกในการพัฒนา SSE รวมทั้งผลักดันนโยบาย เพราะรัฐควรจะต้องเข้ามามีส่วนร่วมในการส่งเสริมให้ SSE เกิดขึ้นได้จริง
4. สร้างพื้นที่การพัฒนาคนรุ่นใหม่ให้เข้าใจบริบททั้งสองฝั่งนี้ เพราะบริบทสังคมไทยยังขาดคนที่มีความรู้และทักษะทั้งด้านธุรกิจและสังคม

วันนี้ 26 กุมภาพันธ์ 2562  เวลา 13.00-17.00 น. ณ ห้องประชุม ชั้น 4 อาคารประชาธิปก-รำไพพรรณี จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สมาพันธ์แรงงานนอกระบบ (ประเทศไทย) เครือข่ายวิชาการสร้างเมืองเพื่อทุกคน และมูลนิธิเพื่อการพัฒนาแรงงานและอาชีพ ได้จัดงานเสวนา “นโยบายพรรคการเมืองกับอนาคตเศรษฐกิจฐานราก” มีผู้เข้าร่วม 150 คน จากสมาคมเครือข่ายแรงงานนอกระบบ (ประเทศไทย) สมาคมผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์รับจ้างแห่งประเทศไทย เครือข่ายลูกจ้างทำงานบ้านในประเทศไทย เครือข่ายแผงลอยไทยเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ตัวแทนพรรคการเมือง นักวิชาการ และสื่อมวลชน

ลดาวัลลิ์ วงศ์ศรีวงศ์ พรรคเพื่อไทย อภิปรายว่า พรรคเพื่อไทยมีการทำงานการเมืองเชิงนโยบาย แก้ปัญหาทุกกลุ่ม ทุกอาชีพ และทุกมิติ จะต้องลดรายจ่าย เพิ่มรายได้ และขยายโอกาส ประชาชนรากหญ้ามีศักยภาพ สามารถทำอะไรได้เหมือนคนอื่นถ้าได้รับโอกาส มีการสร้างงานเพื่อให้เกิดรายได้ ที่ผ่านมาประสบความสำเร็จทุกนโยบาย นั่นคือความกล้าหาญของรัฐบาล ลดความเหลื่อมล้ำ สร้างความเท่าเทียม

ลดาวัลลิ์ กล่าวต่อถึงการแก้ไขปัญหามอเตอร์ไซค์รับจ้างและหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ ว่า เป็นหน้าที่ของ กทม. ส่วนพรรคเพื่อไทยจะต้องมีตัวแทนเป็นผู้ว่าฯ กรุงเทพฯ ให้ได้ จะช่วยเหลือผู้อ่อนแอกว่า ไม่ให้ถูกเอารัดเอาเปรียบ ต้องให้วินมอเตอร์ไซค์มาปรึกษาหารือกัน เพื่อปราบผู้มีอิทธิพล เลิกล้มส่วย ต้องปกป้องพื้นที่ทำกินของพวกเขา ไม่ตัดสิทธิ เปิดโอกาสแกนนำให้มีส่วนร่วมในการเรียกร้องและเจรจาต่อรอง อย่าให้ข้าราชการและนักการเมืองเป็นผู้ตัดสินใจฝ่ายเดียว ต้องฟังเสียงประชาชนและผู้เดือดร้อน ซึ่งเป็นพลังขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานราก

ศุภชัย ใจสมุทร พรรคภูมิใจไทย ร่วมอภิปรายว่า ส่วนตัวแล้วทำงานด้านประชาสังคมมานาน และเป็นแรงงานนอกระบบเหมือนกัน ปัญหาของประเทศไทยคือเรื่องปากท้อง และการเข้าไม่ถึงแหล่งเงินทุน จะรับข้อเรียกร้องทั้ง 12 ข้อของเครือข่ายแรงงานนอกระบบไปสู่การปฏิบัติ ด้านการแก้ไขปัญหาแท็กซี่และมอเตอร์ไซค์รับจ้าง ต้องแก้ไขพระราชบัญญัติรถยนต์ พ.ศ. 2522 ซึ่งไม่เอื้อให้นำรถยนต์และมอเตอร์ไซค์ส่วนตัวมาทำมาหากินได้ จะทำให้รถป้ายดำทำงานเลี้ยงชีพผ่านแอปพลิเคชั่นอย่างถูกกฎหมาย เป็นกระบวนการแก้ไขความขัดแย้งและสร้างรายได้

รัชฏาภรณ์ แก้วสนิท พรรคประชาธิปัตย์ อภิปรายว่า ได้ต่อสู้ด้านแรงงานมากว่า 10 ปี และยังคงต้องผลักดันต่อไป ทั้งสถาบันความปลอดภัย พรบ. ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ได้ผลักดันให้ในระดับกรรมการต้องมีสัดส่วนตัวแทนทั้งผู้หญิงและผู้ชาย กองทุนอุดหนุนเด็กเล็กถ้วนหน้า ด้านการแก้ไขปัญหาหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ ต้องมีจุดผ่อนผัน มีการจัดการพื้นที่ทางเท้า หากให้เขาออกไปจากพื้นที่ทำกินเดิมต้องมีการเยียวยา ผู้ค้าต้องมีระเบียบวินัย ให้มีทางเท้าและความสะอาด ร่วมกันรับผิดชอบทั้งสองฝ่าย ใช้กฎหมายภาษีที่ดินและสิ่งปลูกสร้าง จะทำให้มีที่รกร้างว่างเปล่าเพื่อนำมาจัดสรรพื้นที่ให้ขายได้

 ดล เหตระกูล พรรคชาติพัฒนา ร่วมอภิปรายว่า แรงงานนอกระบบเป็นคนส่วนใหญ่ของประเทศ มีความยากลำบากเยอะมาก อยากเข้าไปแก้ไขปัญหาให้ได้ จะเป็นการลดความเหลื่อมล้ำทางสังคมและเศรษฐกิจ สร้างความเท่าเทียม ประเทศไทยมีคนจนเพราะกฎหมายเอื้อแต่นายทุน พรรคการเมืองและนักการเมืองไม่สนใจทุกข์สุขของประชาชนอย่างแท้จริง ดังนั้นต้องแก้ไขกฎหมายที่เกี่ยวข้องโดยมีรัฐธรรมนูญเป็นแม่บทเพื่อให้ส่งผลกระทบเป็นลูกโซ่ การแก้ไขปัญหาหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ จะเข้าไปแก้ไขกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง และต้องรีบแก้ไขปัญหาการจ่ายส่วย

เกรียงศักดิ์ ธีระโกวิทขจร พรรคสามัญชน อภิปรายว่า ทำงานด้านการเมืองภาคประชาชนมาก่อน ได้เรียนรู้ว่าการเรียกร้องให้นักการเมืองหรือผู้นำประเทศมาแก้ไขปัญหาให้เป็นวิธีที่ผิด จึงเข้ามาทำเอง หากเครือข่ายฯ เห็นด้วยก็เข้ามาทำงานร่วมกัน แม้จะเป็นสิ่งที่ยาก ค่าแรงขั้นต่ำต้องบังคับใช้กับทุกคน ไม่แบ่งว่าจะเป็นในหรือนอกระบบ เปลี่ยนวิธีคิดว่าเป็นค่าแรงเพื่อการดำรงชีพที่จะเพียงพอในการเลี้ยงดูครอบครัว ต้องแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำในทุกมิติ เน้นการกระจายรายได้อย่างเป็นธรรม การแก้ไขปัญหาหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ คนทำมาหากินต้องมีส่วนร่วมในการจัดการปัญหา

วรรณวิภา ไม้สน พรรคอนาคตใหม่ อภิปรายว่า การแก้ไขปัญหารายประเด็นไม่สามารถแก้ได้ทั้งระบบ การรับรอง C87, C98 ขององค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) จะทำให้ได้รับการคุ้มครองทุกกลุ่มและค่าแรงเท่ากันทั้งประเทศ การเลือกตั้งในเขตที่ทำงานของแรงงานแต่ละคน การทำลายเศรษฐกิจผูกขาดเพื่อให้ SME เติบโตได้ ทำให้ประชาชนรากหญ้าเติบโตได้ เป็นเจ้าของกิจการของตนเอง แก้ไขใบอนุญาตให้มีธนาคารท้องถิ่นเพื่อการเข้าถึงแหล่งเงินทุนที่ง่ายขึ้น การแก้ไขปัญหาหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ ต้องใช้การบริหารจัดการพื้นที่ทางเท้า ไม่ใช่การไล่รื้อ

ชาลี ลอยสูง พรรคสังคมประชาธิปไตยไทย ร่วมอภิปรายว่า มีนโยบายคุ้มครองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ สร้างประชาธิปไตย ขจัดความเหลื่อมล้ำ ประชาชนฐานรากได้รับสวัสดิการถ้วนหน้า รักษาฟรีทุกโรค เพิ่มผลประโยชน์ประกันสังคมและเงินทดแทน คนทำงานต้องได้รับสิทธิและเสรีภาพเท่าเทียมกัน ให้แรงงานนอกระบบเข้ามาอยู่ในมาตรา 33 ด้วยกัน ค่าแรงขั้นต่ำต้องเท่ากันทั่วประเทศ ปัญหามอเตอร์ไซค์รับจ้างและหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ เป็นปัญหาปากท้อง ทำเรื่องจัดระเบียบทางเท้า ให้มีพื้นที่ค้าขายและทางเดิน ไม่ใช่การไล่รื้อ การบังคับใช้กฎหมายของเจ้าหน้าที่ต้องใช้ให้ถูกต้องและยุติธรรม ไม่ใช่ใช้กับคนจนอย่างเดียว

ธันวา ไกรฤกษ์ พรรคพลังประชารัฐ อภิปรายว่า ที่ผ่านมาได้รับฟังปัญหาหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ พรรคฯ กำลังทำนโยบายเพื่อแก้ไขปัญหาอยู่ เป็นวิธีการที่ก้าวไปไกลกว่าการจัดระเบียบทางเท้า ด้านมอเตอร์ไซค์รับจ้างต้องมีการออกใบอนุญาตพิเศษให้คนที่จะเข้ามาสู่อาชีพนี้ มีการตรวจประวัติอาชญากรรม เสียภาษี มีระเบียบกฎเกณฑ์ อยู่ในกระบวนแก้ไขปัญหาการรับข้ามเขต/นอกเขต/ระหว่างทาง

ดร. ชัยภัฏ  จันทร์วิไล พรรคภราดรภาพ อภิปรายว่า การแก้ไขปัญหามอเตอร์ไซค์รับจ้างและหาบเร่แผงลอยในกรุงเทพฯ ต้องมีการบังคับใช้กฎหมายอย่างจริงจัง ให้มีเสรีภาพในการประกอบอาชีพ ห้ามการผูกขาด ประชาชนต้องรวมกลุ่มกัน ถ้าเจ้าหน้าที่รัฐไม่ปฏิบัติตามต้องฟ้องร้อง นายทุนและนักการเมืองส่วนใหญ่เป็นพวกพ้องกัน กฎหมายต้องไม่เลือกปฏิบัติ ต้องรักษาอาชีพของพวกเขาไว้ อย่าทำลาย ต้องคืนอำนาจให้ประชาชนด้วยการสร้างการเรียนรู้ให้เข้าใจสิทธิของตนเองตามรัฐธรรมนูญ รู้จักการใช้กฎหมาย ผ่านการตีความและฟ้องศาล