วิกฤตโควิด-19 และเศรษฐษกิจนอกระบบในกรุงเทพฯ ประเทศไทย : ผลกระทบที่ยืดเยื้อและวาระการฟื้นตัว

แนวโน้มเศรษฐกิจหลังการแพร่ระบาดของโควิด-19

หากเรารู้แนวโน้มในอนาคต เราก็จะสามารถปรับตัวอยู่กับมันได้ โดยประเทศไทยเมื่อปี 2563 เศรษฐกิจหดตัวลงไปมากถึง 6 % จากการจับจ่ายใช้สอยที่น้อยละ การไม่มีนักท่องเที่ยวและการส่งออกที่ซบเซา หากปีหน้าไม่มีการล๊อกดาวน์หรือมีนักท่องเที่ยวเข้ามาท่องเที่ยวในประเทศไทย เศรษฐกิจจะโตได้ถึง 3.5% แต่ประเทศไทยจะยังไม่กลับไปเหมือนก่อนโควิดต้องรอปี 2566 ซึ่งน่าจะกลับไประดับเดียวกับ ปี 2562 ได้

แนวโน้มเศรษฐกิจ

1. การจับจ่ายของประชาชนเริ่มฟื้นหลักจากโควิดไปแล้ว การ Work from home หรือการทำงานที่ไหนก็ได้ จะกลายเป็นเรื่องปกติ คนจะไม่เดินทางไปทำงานที่ออฟฟิศเหมือนเดิม ส่งผลให้รูปแบบการซื้อเปลี่ยนไป ดังนั้น อาชีพที่เกี่ยวข้องให้กับพนักงานออฟฟิศ ต้องปรับตัวตามไปด้วย
2. การที่นักท่องเที่ยวหาย ทำให้กำลังซื้อของเราหายไปด้วย ดังนั้น การฟื้นตัวของการท่องเที่ยวจะฟื้นตัวอย่างค่อยเป็นค่อยไป เพราะประเทศไทยยังไม่ได้เปิดอย่างเสรี ไฟลท์บินยังไม่มีมากเท่าเดิม และประเทศต้นทางเองก็อาจจะไม่ได้สนับสนุนให้คนในประเทศเดินทางออกนอกประเทศมากนัก
3. การส่งออกยังส่งออกได้ดี โดยเฉพาะการส่งออกอาหารสัตว์ ชิ้นส่วนยานยนต์ และ เครื่องใช้ไฟฟ้า

แนวโน้มและโอกาสในโลกหลังโควิด

1. บริษัทต่าง ๆ โดยเฉพาะจากญี่ปุ่นและไต้หวัน กำลังย้ายบริษัทออกจากจีนมาอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงไทย เนื่องจากความไม่มั่นคงที่อาจเกิดขึ้นจากสงครามการค้าระหว่างจีนกับสหรัฐอเมริกา
2. ธุรกิจที่เกี่ยวข้องกับดิจิทัล (Digitalization) จะยังเติบโตมากขึ้น
3. การเปลี่ยนแปลงทางภูมิอากาศทำให้เรื่องสิ่งแวดล้อมได้รับความสำคัญมากขึ้น ส่งผลต่อกฎและข้อบังคับที่เกี่ยวข้องกับการผลิตสินค้า โดยบังคับให้ใช้วัตถุดิบและการผลิตที่ไม่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ไม่เช่นนั้นจะต้องเสียภาษีส่งออกมากขึ้น
4. ความต้องการอาหารและสินค้าชีวภาพในโลกจะเพิ่มขึ้น เช่น น้ำมันที่ทำจากพืช แก้วพลาสติกที่ผลิตจากพืชและย่อยสลายตามธรรมชาติได้ เนื้อจากพืช และยา ฐานการผลิตของสินค้าเหล่านี้คือภาคเกษตรกรรม เป็นโอกาสของประเทศไทยหากสามารถใช้เทคโนโลยีและความรู้เพื่อสร้างมูลค่าในการส่งออกได้
5. สัดส่วนของประชากรสูงวัยจะเพิ่มขึ้น ในอนาคตความต้องการสินค้าจากผู้สูงอายุก็จะเพิ่มสูงขึ้น

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กับการจ้างงานในอนาคต

ผลกระทบจากภาวะโลกร้อน คือ ผลกระทบไม่มีพรมแดน ทำให้ทุกประเทศต้องช่วยกันในการรักษาสิ่งแวดล้อม

แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อลดโลกร้อน เน้นเปลี่ยนการผลิตพลังงานจากการใช้ฟอสซิลเป็นพลังงานหมุนเวียน ปรับเปลี่ยนวิธีการขนส่ง โดยลดการใช้ขนส่งสาธารณะ และรถส่วนตัวที่ใช้น้ำมัน สร้างการขนส่งสาธารณะที่ใช้พลังงานไฟฟ้า เน้นการบริโภคน้อยลง ใช้ซ้ำ ใช้หมุนเวียนมากขึ้น ลดการใช้พลังงาน และการก่อสร้างถนนและอาคารต่าง ๆ ต้องเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากขึ้น แนวทางเหล่านี้ส่งผลกระทบทั้งทางบวกและลบต่อการจ้างงาน โดยส่งผลให้ ตำแหน่งงานลดลง จากการปิดตัวหรือปรับตัวของอุตสาหกรรม นอกจากนี้โลกร้อนอาจส่งผลกระทบต่อแรงงานในภาคเกษตร การท่องเที่ยว และสุขภาพ อย่างไรก็ตามยังส่งผลให้  ตำแหน่งงานที่เพิ่มขึ้น ในบางอุตสาหกรรม อาทิ ภาคพลังงานหมุนเวียนพลังงานแสงอาทิตย์ พลังงานลม พลังงานชีวภาพ การขนส่งแบบใหม่ที่เป็นรถไฟฟ้า ภาคการก่อสร้าง ในการปรับโครงสร้างพื้นฐานใหม่รองรับโลกร้อน

หัวใจสำคัญคือ เราจะต้องสร้างสังคมและเมืองที่เป็นมิตรกับโลกและสิ่งแวดล้อม โดยในขณะเดียวกันก็จะต้องสร้างความเป็นธรรมทางสังคม โดยต้องทำให้เกิดการเปลี่ยนผ่านอย่างเป็นธรรมต่อแรงงาน นโยบายเพื่อลดภาวะโลกร้อนจะต้องมีความเป็นธรรมต่อคนงาน ช่วยสร้างงานที่ดีและมีคุณค่า มีการคุ้มครองทางสังคม ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่มีประโยชน์ต่อส่วนร่วม ไม่ใช้มีเพียงคนบางกลุ่มที่ได้รับผลประโยชน์ ในขณะที่คนอีกกลุ่มหนึ่งได้รับผลกระทบอยู่ฝ่ายเดียว

ภาวะโลกร้อนกับแรงงานนอกระบบ แรงงานนอกระบบมีบทบาทสำคัญอย่างมากในการพัฒนาเศรษฐกิจ ช่วยทำให้เศรษฐกิจหมุนเวียน แต่พวกเขาเหล่านี้กลับทำงานในกิจกรรมที่ปล่อยคาร์บอนน้อย มีการบริโภคและการใช้ไฟฟ้าที่น้อยกว่า แต่ได้รับความเสี่ยงมากกว่า ในการได้รับผลกระทบจากภาวะโลกร้อน อาทิผลกระทบจากน้ำท่วม ดินถล่ม มลพิษทางอากาศ ที่ส่งผลต่อสุขภาพอนามัย ทำให้แรงงานเหล่านี้ทำงานได้น้อยลงและสินค้าทางการเกษตร เสียหาย ซึ่งโลกร้อนกระทบคนชนบทอย่างมาก เกิดกระแสการย้ายถิ่นเข้าเมืองมากขึ้น คนเหล่านี้กลายเป็นคนจนเมือง จากการแข่งขันที่มากขึ้น มีการคาดการณ์ว่า ภายในปี ค.ศ. 2050 คนชนบทประมาณ 140 ล้านคนจะย้ายถิ่นเข้าเมืองในประเทศเดียวกัน โดยเฉพาะแรงงานนอกระบบในภาคการเกษตร การท่องเที่ยว และการบริการที่พึ่งพาดินฟ้าอากาศ มีแนวโน้มที่จะได้รับผลกระทบจากภาวะโลกร้อนอย่างมาก หลาย ๆ ประเทศมีนโยบาย หรือออกกฎหมายที่ช่วยลดโลกร้อน แต่นโยบายเหล่านี้ก็ยังไม่ได้ให้ความสำคัญกับตลาดแรงงาน และยิ่งแรงงานนอกระบบยิ่งพูดถึงน้อยมาก

นโยบายที่จะช่วยรองรับผลกระทบ

1. พัฒนาทักษะอาชีพใหม่ ๆ ที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
2. การคุ้มครองทางสังคม เพราะการเกิดภัยพิบัติที่มากขึ้น ส่งผลให้คนต้องเปลี่ยนงานเพิ่มขึ้น
3. การมีส่วนร่วมของแรงงานนอกระบบในการกำหนดนโยบาย
4. การลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน สาธารณูปโภคในเมือง คิดถึงคนจนเมือง
5. ส่งเสริมให้แรงงานนอกระบบทำงานในเศรษฐกิจหมุนเวียน

ข้อเสนอแนะเพื่อแรงงานนอกระบบในไทย

1. เพิ่มศักยภาพของตัวเองให้ทำงานได้หลายอาชีพ สร้างเครือข่ายที่ช่วยเหลือกัน

1. นำแนวคิดเศรษฐกิจสมานฉันท์มาปรับใช้ และต่อยอดศักยภาพด้านเศรษฐกิจหมุนเวียน
2. รณรงค์นโยบายที่ทำอยู่แล้ว เช่น การพัฒนาระบบการคุ้มครองทางสังคม การพัฒนาผังเมือง และการทำให้การขนส่งสาธารณะราคาถูก
3. รณรงค์ให้มีการสร้างกลไกที่จะช่วยเสริมพลังให้แรงงานนอกระบบสามารถลงสนามแข่งขันได้
4. นำแนวคิดเฟมินิสต์มาประยุกต์ใช้ในสังคมไทย ยกระดับโครงสร้างงานบริการและการดูแล ทำให้เป็นงานของสังคม มีค่าจ้างที่เป็นธรรม เพื่อสร้างงานและลดภาระงานของผู้หญิง

สังคมดิจิทัลกับการปรับตัวของแรงงานนอกระบบ

รศ.ดร.กิริยา กุลกลการ รองคณบดีฝ่ายวิชาการ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ และอาจารย์ประจำ คณะเศรษฐศาสตร์ ธรรมศาสตร์ ให้ภาพการเปลี่ยนผ่านจากยุคแอนนาล็อกสู่ดิจิทัล ที่เริ่มจากการให้บริการที่ร้านในลักษณะ ‘ช้าแต่ชัวร์’ จากนั้นพัฒนามาเป็นดิจิทัล 2G ที่เริ่มพัฒนาระบบอัตโนมัติและการให้บริการผ่าน Call Center ยุคถัดมาคือการมาถึงของอินเทอร์เน็ตและสมาร์ทโฟนที่ผู้บริโภคสามารถหาข้อมูลเองได้ทั้งในเว็บไซต์ แอปพลิเคชัน และโซเชียลมีเดีย เน้นการให้บริการที่รวดเร็ว จากนี้ไปเรากำลังเผชิญหน้ากับคลื่นลูกที่ 4 ของสังคมดิจิทัล ซึ่งเป็นยุคของหุ่นยนต์และปัญญาประดิษฐ์

กระแสการการปฏิวัติเทคโนโลยีและดิจิทัลในระดับโลก ส่งผลให้เศรษฐกิจดิจิทัลเติบโตอย่างรวดเร็ว มีการนำเทคโนโลยีมาใช้ยกระดับคุณภาพชีวิต แต่ในขณะเดียวกันก็ส่งผลกระทบต่อแรงงานที่มีทักษะน้อยที่จะถูกแทนที่ด้วยเทคโนโลยีมากขึ้น ธุรกิจที่ไม่สามารถปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงได้ก็ต้องปิดตัวไป เมื่อพิจารณารวมกับบริบทการพัฒนาใหม่จากโควิด-19 ที่อ้างอิงมาจากสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ พบว่า โควิดเร่งทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสู่เศรษฐกิจและสังคมดิจิทัล ทั้งการทำงานและการอุปโภคบริโภค นอกจากนี้จำนวนคนที่หลุดออกมาจากการทำงานในระบบ ส่งผลให้แรงงานนอกระบบมีจำนวนเพิ่มสูงขึ้น โดยที่แรงงานกลุ่มนี้ก็ยังไม่มีหลักประกันทางสังคมที่มั่นคง ประกอบกับสภาวะเศรษฐกิจที่ถดถอย รัฐบาลมีรายได้ลดลง คนจนเพิ่มมากขึ้น ธุรกิจบางส่วนฟื้นตัวเร็ว บางส่วนต้องใช้เวลานานหลายปี

ทั้งหมดนี้นำไปสู่การจัดทำแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 13 (พ.ศ.2566-2570) ของสภาพัฒน์ฯ ที่เน้นสังคมก้าวหน้า เศรษฐกิจสร้างมูลค่ายั่งยืน ขับเคลื่อนด้วยเทคโนโลยีและวัฒนธรรม ก้าวทันพลวัตของโลก คำนึงถึงความยั่งยืนทางสิ่งแวดล้อม ทั้งภาคเกษตรกรรม การโรงแรม อุตสาหกรรมการผลิต การแพทย์ เป็นต้น รศ.ดร.กิริยาเสนอว่า ทางรอดของแรงงานนอกระบบคือ การปรับตัว และพยายามมองหาโอกาสจากทิศทางการพัฒนาทั้งของไทยและโลกให้ได้ โดยเริ่มจากการปรับทัศนคติ เรียนรู้ตลอดชีวิต อย่ากลัวเทคโนโลยี หาข้อมูลเพื่อฝึกทักษะทางดิจิทัลผ่านคอร์สเรียนออนไลน์ฟรีต่างๆ เพื่อเพิ่มทักษะดิจิทัล 5 ประเภท ได้แก่ รู้วิธีการสื่อสาร จัดการข้อมูล ทำธุรกรรมทางการเงิน ต้องรู้วิธีแก้ไขปัญหา และต้องทำธุรกิจอย่างปลอดภัยและถูกต้องตามกฎหมาย

ในส่วนของภาครัฐ รศ.ดร.กิริยาเสนอว่า รัฐบาลจะต้องสนับสนุนการฝึกอาชีพใหม่ ทั้งข้อมูลและเงินทุน ต้องปรับระบบประกันทางสังคมที่สร้างขึ้นมาเพื่อแรงงานในระบบเท่านั้น ต้องทำให้ “ทักษะเป็นทรัพย์สินที่มีค่า” ส่งเสริมให้แรงงานนอกระบบเข้าถึงสวัสดิการรัฐและสามารถดำรงชีวิตได้อย่างมั่นคงปลอดภัย

ข้อเสนอแนะจากผู้เข้าร่วมงานเสวนา

• มีการเสนอแนวคิด ‘เศรษฐกิจระบบตลาดเพื่อสังคม’ จากประเทศเยอรมนี ที่เน้นเรื่องการดูแลสิ่งแวดล้อมและความเป็นธรรมในสังคม หนึ่งในประเด็นสำคัญที่ควรถูกพูดถึงคือ การผูกขาดของบริษัทใหญ่ในประเทศไทย ซึ่งรัฐบาลเยอรมนีมีการออกกฎหมายเพื่อป้องกันการผูกขาดของบริษัทใหญ่ ซึ่งจะทำให้แรงงานได้รับความเป็นธรรมมากขึ้น เสนอว่าเราจะต้องปลักดันเรื่องนี้ในประเทศไทยให้มากขึ้น
• มีการเสนอว่าในการรองรับการจ้างงานที่จะเปลี่ยนไปในอนาคตอันใกล้นี้ โดยเฉพาะในทิศทางที่แรงงานนอกระบบจะเพิ่มมากขึ้น ประกันสังคมควรเป็นแบบถ้วนหน้า เพราะขณะนี้ยังติดอยู่กับการต้องมีนายจ้าง-ลูกจ้าง
• มีข้อเสนอว่า ผู้เล่นที่สำคัญมากที่จะคลี่คลายปัญหานี้คือ รัฐบาล ไม่ใช่แรงงานนอกระบบจะต้องปรับตัวเองแต่เพียงฝ่ายเดียว เพราะการ ‘ปรับตัว’ ควรเริ่มมาจากวิสัยทัศน์ของรัฐบาลว่าจะมีส่วนในการสนับสนุนให้แรงงานนอกระบบผ่านพ้นช่วงวิกฤตนี้ไปได้อย่างไร เช่น จะทำอย่างไรให้การจัดซื้อจัดจัดจ้างของภาครัฐกระจายงานมาให้แรงงานนอกระบบด้วย แพลตฟอร์มที่มีอยู่ทุกวันนี้ ทำอย่างไรจึงจะไม่ได้ผูกขาดโดยเอกชนอย่างเดียว เช่น การมีแพลตฟอร์มที่เป็นของรัฐด้วยเพื่อให้แรงงานนอกระบบกลุ่มต่างๆ ได้เข้าไปใช้เพื่อทำธุรกิจ รวมไปถึงการสร้างพื้นที่ในโลกออนไลน์ของรัฐบาลเพื่อช่วยเหลือแรงงานนอกระบบ เพราะที่ผ่านมาแรงงานนอกระบบพยายามปรับตัวและช่วยเหลือตัวเองมาหลายอย่างแล้ว เสนอว่าจะต้องพุ่งเป้าไปที่การเปลี่ยนแปลงเชิงนโยบายของรัฐเพื่อรองรับการฟื้นฟูเศรษฐกิจของแรงงานนอกระบบหลังโควิด
• มีข้อเสนอว่าควรจะต้องให้ความรู้และพัฒนาศักยภาพแรงงานนอกระบบเรื่องการใช้แพลตฟอร์มดิจิทัลมากขึ้น และมีการเสนอว่าโฮมเน็ตอาจจะจัดทำเป็นชุดการเรียนรู้ เช่น คลิป ที่สามารถส่งให้กับแต่ละกลุ่มของแรงงานนอกระบบได้ โดยไม่ต้องลงไปอบรมทีละกลุ่ม
• มีข้อเสนอว่า อีกทักษะที่สำคัญคือการออมและการบริหารเวลาของแรงงานนอกระบบ ซึ่งส่งผลต่อความสามารถในการปรับตัว การเรียนรู้ทักษะใหม่เพื่อแตรียมพร้อมกับความท้าทายที่เกิดขึ้น ประเด็นนี้ มีแรงงานนอกระบบที่เป็นกลุ่มลูกจ้างรับงานไปทำที่บ้านแลกเปลี่ยนว่า กลุ่มแรงงานนอกระบบเองก็พยายามส่งเสริมเรื่องการออมกันในกลุ่ม แต่วิกฤตโควิดที่เกิดขึ้นในครั้งนี้ส่งผลกระทบทำให้ไม่สามารถออมต่อไปได้ เนื่องจากเกิดการว่างงาน
• แรงงานนอกระบบที่เป็นแม่ค้าขายของทั้งออนไลน์และออฟไลน์แลกเปลี่ยนว่า นโยบายของรัฐไม่ช่วยส่งเสริมให้กลุ่มแรงงานนอกระบบสามารถผ่านวิกฤตไปได้เลย โดยเฉพาะเรื่องการเข้าถึงการช่วยเหลือเรื่องเงินทุนที่เป็นธรรม ซึ่งเป็นไปได้ยาก ส่งผลให้แรงงานนอกระบบจำนวนหนึ่งต้องปู้เงินนอกระบบที่มาเสนอถึงหน้าบ้าน การเข้าถึงหน่วยงานของรัฐก็มีขั้นตอนยุ่งยาก
• มีข้อเสนอว่าควรจะต้องผลักดันให้ภาครัฐประกันรายได้ระยะสั้นให้กับกลุ่มแรงงานนอกระบบเหมือนกับที่เคยทำกับกลุ่ม SMEs เพื่อบรรเทาความเดือดร้อนในระยะสั้นในภาวะวิกฤตขณะนี้

แนวคิด SSE กับการลดความเหลื่อมล้ำทางสังคม

เศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ (SSE) ประกอบด้วย 5 มิติ โดย แรงงาน สิ่งแวดล้อม และความมั่งคั่ง ซึ่งเป็น 3 มิติแรกที่ระบบให้ความสำคัญ แรงงานจะต้องเป็นศูนย์กลางของธุรกิจและการพัฒนา และ อีก 2 มิติคือ  ค่านิยมทางจริยธรรมที่ควรให้ความสำคัญกับการสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของและความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของชุมชน มิติสุดท้ายคือ ธรรมาภิบาล ธุรกิจต้องมีความรับผิดชอบต่อชุมชนและสังคม โครงสร้างการบริหารจึงควรเน้นการมีส่วนร่วมและยึดหลักประชาธิปไตย

โดยภาพรวม เศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ เป็นอีกทางเลือกหนึ่งของการจัดการทางสังคมและเศรษฐกิจที่เน้นความสมดุล ดำเนินการอย่างเป็นองค์รวม และให้ทุกคนมีส่วนร่วมในกระบวนการจัดการ การตัดสินใจร่วมกันของกลุ่มและชุมชน และธรรมาภิบาลจึงเป็นสิ่งสำคัญในโมเดลนี้

ตัวอย่างการประยุกต์ใช้คอนเซปต์ SSE โดยการถอดบทเรียนความสำเร็จของกิจการเพื่อสังคมแบบ SSE ของหมู่บ้านพังกุงอาร์โจ ประเทศอินโดนีเซีย

1. มีผู้นำเป็นคนท้องถิ่น มาจากการเลือกตั้ง ให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน
2. ชุมชนรู้สึกเป็นเจ้าของ การดำเนินกิจการต้องได้รับความยินยอมและการมีส่วนร่วมของชุมชนโดยตรง
3. คนนอกชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมได้ แต่ไม่ได้เข้ามาเป็นผู้นำ
4. การสร้างแบรนด์ของชุมชนเป็นสิ่งสำคัญ
5. กิจการ SSE จะดำเนินไปได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากมีนโยบายของรัฐที่ช่วยสนับสนุน

ประสบการณ์การนำแนวคิด SSE มาใช้ในประเทศไทย

เส้นทางของการสร้างกิจการร้านปลาออร์แกนิก แบ่งออกเป็น 3 ช่วง ช่วงแรกเป็นช่วงที่ได้รับเงินทุนสนับสนุน เป้าหมายหลักคือการสื่อสารเรื่องราวของพี่น้องชาวประมงพื้นบ้านให้เป็นที่รู้จัก และเป็นที่ยอมรับในสังคม เพื่อให้เกิดการสนับสนุนของนโยบายรัฐ และให้เกิดกฎหมายที่จะเอื้อหนุนให้พี่น้องชาวประมงพื้นบ้านยังสามารถมีวิถีชีวิตที่ยั่งยืน ในช่วงนี้ทีมงานเลือกเอาผลผลิตของชาวประมงพื้นบ้านมาสื่อสารกับคนกรุงเทพฯ แม้ตอนนั้นเรื่องรายได้ยังไม่ใช่ประเด็นหลัก แต่สังเกตได้ว่า มีการตอบรับของผู้บริโภคถึงคุณภาพของอาหารทะเลที่ดี นำไปสู่ช่วงที่สองของการจัดการกิจการที่เพิ่มมิติเรื่องเศรษฐกิจเข้ามาอย่างชัดเจน คือการพัฒนาเส้นทางของอาหารทะเลที่มีคุณภาพ มีความปลอดภัย นอกจากนี้โจทย์ในช่วงที่สองคือการช่วยกันคิดว่าจะทำอย่างไรให้สิ่งที่ทำอยู่สามารถดำเนินต่อไปได้เมื่อวันหนึ่งโครงการเงินทุนสนับสนุนจบลง นำไปสู่ช่วงที่สามที่มีการลงมติจากพี่น้องชาวประมงใน 7 จังหวัดชายทะเลของไทยที่ร่วมโครงการ ตกลงจดทะเบียนเป็นบริษัทวิสาหกิจเพื่อสังคม

‘ร้านปลาออร์แกนิก’ อยู่บนขาของตัวเองมาจนถึงปัจจุบัน ตลอดระยะเวลา 9 ปี มีการผลักดันให้มีกฎหมายของรัฐที่ส่งเสริมพี่น้องชาวประมงในแต่ละพื้นที่ให้สามารถทำมาหากินในบางประเด็นที่เคยติดขัดได้มากขึ้น นอกจากนี้ สิ่งที่เห็นเป็นรูปธรรมคือ พี่น้องชาวประมงพื้นบ้านรู้สึกภาคภูมิใจในตนเอง รวมทั้งเห็นคุณค่า  ตัวตน และหน้าที่ของตัวเองในสังคมในฐานะคนที่ช่วยรักษาความมั่นคงทางอาหารให้กับประเทศ  นอกจากนี้ยังเกิดความงอกงามในพื้นที่ คนในชุมชนไม่ได้โฟกัสแค่การขายปลาส่งมากรุงเทพฯ เท่านั้น พวกเขาสามารถพัฒนากิจกรรมภายใต้องค์กร จดทะเบียนวิสาหกิจในชุมชน

ปัญหาที่ลูกจ้างทำงานบ้านต้องเจอ นั่นคือการเป็นแรงงานนอกระบบที่ไม่มีสวัสดิการและการรองรับจากภาครัฐ รวมทั้งไม่มีตัวตนในสังคม การต้องอาศัยเพียง “ความเมตตาจากนายจ้าง” ยิ่งทำให้แรงงานกลุ่มนี้มีความเปราะบางมากขึ้น เพราะรายได้และคุณภาพชีวิตในการทำงานทั้งหมดขึ้นอยู่กับความสามารถในการต่อรอง และสถานการณ์โควิด-19 ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในการทำงานของกลุ่มลูกจ้างทำงานบ้านอย่างชัดเจน บ้างถูกลดเวลาทำงาน บ้างถูกเลิกจ้าง เพราะนายจ้างกลัวความเสี่ยงเรื่องการติดเชื้อโควิด ส่งผลทำให้สถานการณ์ของแรงงานกลุ่มนี้ยิ่งแย่ลงไปกว่าเดิม เพราะบางคนที่ถูกเลิกจ้าง หากมีอายุตั้งแต่ 40 ปีขึ้นไป อาจจะยิ่งหางานได้ยากขึ้นในช่วงสถานการณ์โควิด-19 นำมาสู่การร่วมกันคิดสร้างแพลตฟอร์ม Homecare Thailand

ความท้าทาย

1. การรับงานจากแพลตฟอร์มจะต้องทำงานตามชั่วโมงตามที่ผู้ว่าจ้างจองเข้ามา นั่นหมายความว่าจะต้องทำงานให้เสร็จภายในช่วงเวลาจำกัด
2. การใช้เทคโนโลยีที่ค่อนข้างเป็นข้อจำกัดของกลุ่มแรงงานลูกจ้างทำงานบ้านโดยเฉพาะคนที่มีอายุมากที่อาจจะยังเรียนรู้เรื่องเทคโนโลยีได้ช้า ทำให้การแข่งขันกดรับงานเป็นเรื่องท้าทาย

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 เริ่มมีสินค้าจากจีนที่เข้ามาขายในไทยด้วยราคาที่ถูกมาก ส่งผลให้สินค้าที่ผลิตในไทยค้างสต็อกไม่สามารถขายได้  สมาคมเครือข่ายแรงงานอกระบบประเทศไทยผู้ทำการผลิตเองขายเองและผู้รับงานไปทําที่บ้านจึงร่วมกันสร้างองค์กรธุรกิจภายใต้ชื่อ HomeNet Thailand Brand เริ่มดำเนินงานอย่างจริงจังในปี 2562 มีการระดมหุ้นเพื่อช่วยพัฒนาสินค้า สร้างช่องทางการตลาด และเพิ่มความสามารถในการแข่งขันให้กับสมาชิก  นอกจากช่วยเรื่องการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ทีม HomeNet Thailand Brand ยังให้ความรู้เรื่องสิทธิสตรีและการถูกกดทับในฐานะผู้หญิง เพราะปัญหาที่พบคือเมื่อต้องการหารายได้มาดูแลครอบครัว ผู้หญิงมักจะถูกกดค่าแรงเพราะผู้ว่าจ้างเห็นว่าเป็นการทำงานภายในบ้านของตนเอง ไม่มีค่าใช้จ่ายและไม่มีต้นทุน ทั้งที่จริง ๆ แล้วแรงงานหลายคนในกลุ่มเป็นเสาหลักของครอบครัว และต้องแบกรับภาระการส่งสินค้าบางส่วน

สถานการณ์โควิด-19 ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของแผนการดำเนินกิจการ ต้องปรับเปลี่ยนมาให้ความสำคัญกับการขายสินค้าออนไลน์มากขึ้นทั้ง โดยมีการอบรมและพัฒนาสมาชิกเรื่องการขายสินค้าทางออนไลน์ นอกจากนี้ยังมีการจับคู่และเชื่อมโยงผู้ผลิตในต่างจังหวัดกับผู้แปรรูปและผู้กระจายสินค้าที่อยู่ในกรุงเทพมหานครด้วย อย่างไรก็ตามประสบการณ์ด้านการทำธุรกิจของทีมยังคงมีไม่มาก เพราะจุดเริ่มต้นมาจากงานทางด้านสังคม ในอนาคตคาดหวังว่าจะเรียนรู้มากขึ้นเพื่อที่จะทำให้กิจการสามารถขับเคลื่อนต่อไปได้โดยเฉพาะในสถานการณ์โควิดแบบนี้ และคาดหวังว่าจะจดทะเบียนเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคมต่อไป

โครงการนี้เริ่มต้นมาจากการทำวิจัยเรื่องผลกระทบต่อแรงงานแพลตฟอร์มด้านการบริการเมื่อสามปีก่อน ประกอบกับสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิด-19 ที่ทำให้ Platform Economy หรือเศรษฐกิจแพลตฟอร์มมีความสำคัญมากยิ่งขึ้น เมื่อทำวิจัยแล้วพบว่าผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทั้งร้านค้า และคนส่งอาหาร ถูกเอารัดเอาเปรียบจากบริษัทแพลตฟอร์มทั้งสิ้น มีเพียงบริษัทแพลตฟอร์มเท่านั้นที่มีอำนาจในการต่อรองมากที่สุด ทำให้ตนตั้งคำถามว่า จริงๆ แล้วเทคโนโลยีแพลตฟอร์มมีประโยชน์ในตัวมันเอง แต่จะทำอย่างไรให้ทุกฝ่ายเข้ามาเป็นเจ้าของและได้ประโยชน์ร่วมกัน

ประเทศไทยยังมีการศึกษาและแลกเปลี่ยนกันน้อยเรื่อง SSE ส่วนใหญ่มักจะพูดถึง SE หรือ Social Enterprise โดยไม่ได้ระบุว่า ธุรกิจ SE อยู่ตรงไหนในเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ ตนมองว่า SE เป็นธุรกิจที่มุ่งทำเพื่อประโยชน์ของสังคมเป็นหลัก โดยไม่ได้ให้ความสำคัญกับการเป็นเจ้าของร่วมมากนัก โครงการของตนจึงเน้น 2 ส่วนคือ ความเป็นเจ้าของและการมีส่วนร่วม และผลกระทบเชิงบวกต่อสังคม ในกระบวนการทำงาน ทีมต้องเข้าไปเชิญชวนร้านค้า นำเสนอคอนเซ็ปต์ อบรมและให้ข้อมูลเรื่องการใช้เทคโนโลยี ในทุกการดำเนินการต้องหารือกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ทำให้ดำเนินไปค่อนข้างช้า เพราะต้องเริ่มจากการเข้าไปจัดตั้งให้แต่ละกลุ่มของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียให้เข้มแข็งเสียก่อน จากนั้นจึงชวนทำกิจกรรมร่วมกันเพื่อสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วม เพราะหลังจากนี้ทีมจะต้องถอยออกมาเพื่อให้กลุ่มต่างๆ ดำเนินกิจการกันเอง โดยทำหน้าที่เป็น facilitator อำนวยกระบวนการ ให้ความสนับสนุนเรื่องการเทคนิกเท่านั้น แต่บางครั้งก็เป็นกรรมการด้วย เนื่องจากมีความขัดแย้งเกิดขึ้น ตอนนี้มีการออกแบบโมเดลที่ทำให้ทีมดำเนินกิจกรรมต่อไปได้เมื่อโครงการเงินทุนสนับสนุนจบลง โดยจะเข้าไปช่วยลงทุนให้แต่ละพื้นที่ ให้ชุมชนเห็นว่าต้นทุนจริงที่ต้องใช้คือเท่าไหร่ เมื่อกิจการได้กำไรก็จะจ่ายคืนต้นทุนมา เพื่อที่ทีมจะนำเงินนั้นไปลงทุนสนับสนุนกิจการอื่นๆ ในชุมชนอื่นต่อไป

สุดท้าย ในฐานะนักวิจัยเรื่องนี้ อาจารย์อรรคณัฐให้ความเห็นว่า วัฒนธรรมของชุมชนมีส่วนอย่างมากต่อความยั่งยืนของเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ในชุมชนนั้นๆ โดยยกตัวอย่างการทำงานกับชุมชนในสามจังหวัดชายแดนใต้ สังเกตเห็นว่าทุกคนมีความเข้าใจเรื่องกิจการที่เน้นการมีส่วนร่วมและมีความเข้าใจเรื่องความสมานฉันท์อยู่แล้ว

ข้อเสนอจากการเสวนา ‘สิ่งที่ควรทำต่อ’ เพื่อสร้างเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ (SSE) ในประเทศไทย

1. สังคมไทยยังต้องเรียนรู้เรื่อง SSE และถอดบทเรียน SSE ในไทยให้มากขึ้น เพราะในระดับสากลกำลังยกประเด็น SSE มาพูดคุยกัน เนื่องจากเล็งเห็นว่าเป็นคอนเซ็ปต์ที่จะช่วยฟื้นฟูภาคประชาชน และจะเป็นทางออกหนึ่งหลังการแพร่ระบาดโควิด-19
2. การเชื่อมโยงเครือข่ายทั้งในประเทศไทยและต่างประเทศ รวมกลุ่ม รวมพลัง เพื่อสร้างความเข้มแข็ง รวมทั้งการเชื่อมโยงกับองค์กรภาคส่วนอื่น ๆ ทั้งภาคธุรกิจ ไปจนถึงนักศึกษาและคนรุ่นใหม่
3. ร่วมกันคิดสร้างกลไกในการพัฒนา SSE รวมทั้งผลักดันนโยบาย เพราะรัฐควรจะต้องเข้ามามีส่วนร่วมในการส่งเสริมให้ SSE เกิดขึ้นได้จริง
4. สร้างพื้นที่การพัฒนาคนรุ่นใหม่ให้เข้าใจบริบททั้งสองฝั่งนี้ เพราะบริบทสังคมไทยยังขาดคนที่มีความรู้และทักษะทั้งด้านธุรกิจและสังคม

ณ วันที่ 8 สิงหาคม เราได้รับเงินบริจาคทั้งสิ้น 310, 921 บาท มาจากการรณรงค์บริจาคคนละ 49 บาทจำนวน 92,888 บาทจากทีม WIEGO และคนอื่น ๆ ผ่านเวปไซด์ Weeboon 88,033 บาท จากบริษัทแพชชั่น พิคเจอร์ บางกอก จำกัด 100,000 บาท และจากงานวิจัยผลกระทบโควิทต่อแรงงานนอกระบบของมูลนิธิฯจำนวน 30,000 บาท ทำให้เราสามารถจัดหาถุงยังชีพจำนวน 1,100 ถุง แจกจ่ายให้กับสมาชิก และสามารถประสานให้หน่วยงานอื่น ๆ ลงมาแจกถุงยังชีพให้กับสมาชิกอีกจำนวนหนึ่ง สามารถหาเตียงและส่งสมาชิกและครอบครัวกลับไปรักษาที่บ้านจำนวน 13 คน ประสานให้คำแนะนำที่ตรวจ และการดูแลตนเองที่บ้านอีก 30 คน สนับสนุนผู้นำให้มีความรู้เพื่อให้คำปรึกษาแก่สมาชิกในด้านต่าง ๆ อีกประมาณ 50 คน

สามารถติดตามความเคลื่อนไหวทางเพจ Homecare Thailand และจองบริการผ่าน www.homecarethailand.com หรือคลิก https://bit.ly/3izZmJ7

หากคุณกำลังมองหาบริการทำความสะอาดระดับคุณภาพ เลือกใช้บริการ Homecare Thailand คลิก https://bit.ly/3izZmJ7 พร้อมให้บริการทำความสะอาดในพื้นที่กรุงเทพมหานคร

สอบถามเพิ่มเติมได้ที่
LINE ID : @homecareth หรือคลิก https://lin.ee/KWLAibE
Inbox เพจ Homecare Thailand หรือคลิก https://bit.ly/2U3kr5a
เบอร์โทรศัพท์ : 081 209 5999
เว็บไซด์ : www.homecarethailand.com

รางวัล
1.รางวัลชนะเลิศ 1 รางวัล จำนวน 5,000 บาท
2.รางวัลรองชนะเลิศ 2 รางวัล จำนวน 2,000 บาท
3.รางวัลรองอันดับสอง 3 รางวัล จำนวน 1,000 บาท
4.รางวัลชมเชย 4 รางวัล จำนวน 500 บาท
5.รางวัลพิเศษ 3 รางวัล มูลค่า 1,000 บาท

กติกาและรายละเอียดเพิ่มเติม ไปที่ https://bit.ly/3utEYN9

ติดตามกิจกรรมได้ทางเพจ My Fair and Happy Home https://bit.ly/3vpOnGv

ในงานมีผู้เข้าร่วมประมาณ 300 คนเป็นตัวแทนจากแรงงานนอกระบบอาชีพต่าง ๆ หน่วยงานภาครัฐ ภาคประชาสังคม นักวิชาการ และกรรมาธิการแรงงานฯ ในที่ประชุมผู้เข้าร่วมได้รับฟังความสำคัญของการมีกฎหมายส่งเสริม คุ้มครองและพัฒนาแรงงานนอกระบบ ที่จะช่วยสร้างหลักประกันว่าแรงงานนอกระบบจะสามารถเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐานในการประกอบอาชีพ ได้รับหลักประกันทางสังคมในการทำงาน และสามารถรวมตัว เป็นกลุ่ม องค์กร ในการผลักดันให้เกิดความเป็นธรรมในการทำงานต่อไป อย่างไรก้ดีผู้เข้าร่วมได้มีข้อเสนอแนะหลายปราการต่อร่างกฎหมายฉบับนี้ และคาดหวังว่ากระทรวงแรงงานจะนำข้อคิดเห็นของผู้เข้าร่วมไปแก้ไขร่างฯก่อนนำเสนอให้ คณะรัฐมนตรี พิจารณาต่อไป

และได้นำหน้ากากผ้าฝีมือตัดเย็บของสมาชิกเครือข่ายแรงงานนอกระบบอีสาน จากโครงการ EU รับมือโควิด ไปแบ่งปันให้ผู้เข้าร่วมอบรมในวันนั้นด้วย