หลังการดำเนินการพัฒนาความรู้ความเข้าใจของสมาชิกในเรื่องการทำงานร่วมกัน  Homenet Thailand ได้เริ่มดำเนินงานอย่างจริงจังในปี 2562 โดยได้รับการสนับสนุนจาก  Fondation Chanel ในการพัฒนาให้ Homenet Thailand Brand ดำเนินงานในรูปแบบวิสาหกิจเพื่อสังคม และได้จดทะเบียนเป็นบริษัทเมื่อต้นปี 2566 และตั้งเป้าหมายที่จะจดทะเบียนเป็นวิสาหกิจเพื่อสังคมตามกฎหมายไทยต่อไป ปัจจุบัน Homenet Thailand Brand ดำเนินงานครอบคลุมกลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้านจำนวน 44 กลุ่ม ซึ่งมาสมาชิกมากกว่าหนึ่งพันคน จาก 4 ภูมิภาคของประเทศไทยและจากกรุงเทพมหานคร

จากการแพร่ระบาดของโควิด -19 ตั้งแต่ปี 2563 ทำให้รัฐบาลมีคำสั่งปิดเมืองในเวลาต่อมา และดำเนินนโยบายรักษาระยะห่างทางสังคม ทำให้นักท่องเที่ยวที่เคยเข้ามาประเทศไทยปีละมากกว่า 20 ล้านคนไม่สามารถเดินทางมาได้  กิจกรรมทางสังคมและธุรกิจหยุดการดำเนินงาน หรือมีการดำเนินงานไม่เต็มที่ สภาพเศรษฐกิจถดถอย  และส่งผลกระทบต่อการทำมาหากิน ของแรงงานนอกระบบกลุ่มต่าง ๆ เช่น หาบเร่แผงลอย ผู้ขับขี่รถมอไซด์รับจ้าง ลูกจ้างทำงานบ้าน ในขณะที่กลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้าน ซึ่งผลิตสินค้าหัตถกรรม ที่ต้องอาศัยตลาดจากนักท่องเที่ยว ไม่สามารถขายผลผลิตแบบเดิมได้ จากการศึกษาผลกระทบของการแพร่ระบาดของโควิด19 ในปี 2563 และ ปี 2564 พบว่าในช่วงกลางปี 2564  ผู้ทำการผลิตที่บ้านซึ่งส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง คือ กลุ่มที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด  เพราะมีรายได้เฉลี่ยเป็นศูนย์ แม้ในปี 2565 รัฐบาลมีนโยบายผ่อนปรนมาตรการต่างๆ ให้ประชาชนดำเนินกิจกรรมได้ตามปกติ แต่กลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้านก็ยังมีรายได้เฉลี่ยน้อยกว่าร้อยละ 40 ของรายได้เฉลี่ยที่เคยได้รับในช่วงก่อนเกิดโควิด 19  Homenet Thailand จึงได้ริเริ่มการเชื่อมโยงระหว่างกลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้านและแรงงานนอกระบบกลุ่มอื่น ๆ ขึ้น โดยริเริ่มเชื่อมโยงกลุ่มผู้ผลิตวัตถุดิบจากท้องถิ่นกับกลุ่มตัดเย็บเสื้อผ้าซึ่งมีความชำนาญในการเย็บ ตัด ปัก ผ้าในพื้นที่กรุงเทพฯ  และเชื่อมโยงสินค้าอาหารจากท้องถิ่นให้กับชุมชนแรงงานนอกระบบในพื้นที่กรุงเทพฯ ที่ต้องการอาหารจากท้องถิ่น โดยคาดหวังว่าการเชื่อมโยงกันระหว่างกลุ่มสมาชิกจะช่วยให้ สมาชิกสามารถแปรรูปสินค้า ให้ตรงกับความต้องการของตลาด และสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าได้  รวมถึงเป็นการเพิ่มช่องทางการตลาดให้กับสินค้าของสมาชิกได้มากขึ้น ตัวอย่างของการเชื่อมโยงธุรกิจของสมาชิก Homenet Thailand Brand คือ

1. การพัฒนาผลิตภัณฑ์ผ้าย้อมครามจากกลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าย้อมครามโนนเรือ

กลุ่มวิสาหกิจชุมชนผ้าย้อมครามโนนเรือ หมู่13 อำเภอพรรณานิคม จังหวัดสกลนคร มีสินค้าเป็นผ้าฝ้ายทอมือย้อมครามที่ใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ตั้งแต่การทอผ้าจากฝีมือสตรีในชุมชนรวมไปถึงการปลูกต้นคราม และการย้อมสีครามซึ่งเหลือเพียงไม่กี่แห่งในประเทศไทย ผ้าฝ้ายทอมือย้อมคราม จากกลุ่มโนนเรือ มีลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของภาคอีสาน ทออกมาเป็นผ้าพันคอ และผ้าคลุมไหล่ที่สวยงาม แต่ในช่วงการแพร่ระบาดของโควิด สินค้าเหล่านี้มีราคาถูกลง และจำหน่ายได้น้อย  Homenet Thailand  จึงนำผ้าพันคอและ ผ้าคลุมไหล่ เหล่านี้มาให้ กลุ่มเย็บผ้ามุสลิมลำหินใต้ กรุงเทพฯซึ่งเป็นกลุ่มสตรีมุสลิมที่มีความชำนาญในการปักผ้าคลุมผม แต่ปัจจุบันงานปักผ้าด้วยมือ หรือแม้แต่การปักด้วยจักรเป็นที่นิยมน้อยลง เพราะต้องใช้เวลานาน และมีราคาสูง อีกทั้งผู้หญิงมุสลิมรุ่นใหม่นิยมสวมใส่ผ้าที่มีลาดลายตามแฟชั่นมากขึ้น ทำให้กลุ่มผู้หญิงมุสลิมเหล่านี้ไม่มีงานทำ  การนำผ้าฝ้ายย้อมครามมาให้กลุ่มสตรีมุสลิมปัก ช่วยให้สินค้าของบ้านโนนเรือ มีความแตกต่างจากกลุ่มผ้าครามอื่นๆในจังหวัดสกลนคร ช่วยเพิ่มความหลากหลายในการเลือกซื้อแก่ลูกค้า และสามารถเพิ่มมูลค่าให้กับผลิตภัณฑ์ผ้าย้อมครามได้ รวมทั้งช่วยให้กลุ่มปักผ้าของสตรีมุสลิมมีงานทำไปพร้อมกัน  เมื่อ Homenet Thailand Brand นำผ้าฝ้ายทอมือย้อมครามปัก ออกจำหน่ายก็ได้รับการตอบรับจากลูกค้าดีพอสมควร ช่วยรสร้างรายได้ให้กับสมาชิกผู้ผลิตและผู้ปักผ้ามากกว่า 50 คนให้ได้มีรายได้เพิ่มขึ้นในช่วงวิกฤต COVID-19

2. การแปรรูปผ้าย้อมสีธรรมชาติจากกลุ่มพรรณไม้

กลุ่มพรรณไม้ เกิดจากการรวมกลุ่มสตรีทอผ้าพื้นเมืองย้อมสีธรรมชาติ ในพื้นที่ 3 จังหวัด ในภาคอิสานของประเทศไทย ได้แก่ จังหวัดร้อยเอ็ด สุรินทร์ และศรีสะเกษ ปัจจุบันมีสมาชิกจำนวน 179 คน กลุ่มพรรณไม้เป็นกลุ่มสตรีทอผ้าที่นำภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สืบทอดมาจากบรรพบุรุษ มาต่อยอดสร้างอาชีพทอผ้าฝ้ายและผ้าไหมย้อมสีธรรมชาติ สร้างรายได้เลี้ยงตัวเองและครอบครัวมามากกว่า 30 ปี  โดยมีลูกค้าทั้งภายในและต่างประเทศ ในปี 2563 การแพร่ระบาดของ COVID-19  ได้ส่งผลทำให้ลูกค้าประจำที่เคยซื้อสินค้าผ้าทอของกลุ่มพรรณไม้ไปขายต่างประเทศหยุดดำเนินกิจการ  สินค้าผ้าทอของกลุ่มจึงค้างในสต๊อกจำนวนมาก

Homenet Thailand Brand  จึงนำผ้าทอของกลุ่มพรรณไม้ มาให้กลุ่มสตรีเคหะชุมชนทุ่งสองห้อง กรุงเทพฯ ออกแบบเป็นเสื้อ กางเกง กระโปรง และตัดเย็บออกจำหน่าย  กลุ่มสตรีเคหะชุมชนทุ่งสองห้อง กรุงเทพฯมีสมาชิกเป็นช่างตัดเย็บเสื้อผ้าฝีมือประณีต แต่ช่างเย็บเสื้อผ้าเหล่านี้ได้รับผลกระทบจากโควิด 19  จึงไม่มีงานทำ สินค้าเสื้อผ้าสำเร็จรูปของHomenet Thailand Brand ได้รับการตอบรับจากกลุ่มลูกค้าที่อยู่ในเมืองเป็นอย่างดี การนำผ้าทอมือจากกลุ่มพรรณไม้มาตัดเย็บโดยกลุ่มสตรีเคหะชุมชนทุ่งสองห้อง ช่วยให้ผ้าทอที่ค้างสต๊อคของกลุ่มฯสามารถจำหน่ายได้ และช่วยให้ช่างตัดเย็บมีงานทำและมีรายได้ในช่วงวิกฤตโควิด 

3. การจำหน่ายแจ่วบองสมุนไพร จากกลุ่มผลิตอาหารชุมชนเมืองขอนแก่นแก่ชุมชนเมืองในกรุงเทพฯ  

กลุ่มผลิตอาหารชุมชนเมืองขอนแก่นเป็นการรวมตัวของกลุ่มอาชีพ 4 กลุ่ม ซึ่งประกอบด้วย กลุ่มผู้ทำการผลิตขนมนางเล็ด กลุ่มผู้ทำการผลิตทองม้วน กลุ่มผู้ทำการผลิตขนมดอกจอก และกลุ่มผู้ทำการผลิตแหนมหมู และไข่เค็ม จากสถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิค-19 ทำให้รัฐบาลประกาศปิดตลาด และปิดเมือง ไม่สามารถเดินทางไปมาหาสู่กันได้เหมือนช่วงปกติ  ส่งผลให้คนกรุงเทพขาดแคลนอาหาร และผู้ทำการผลิตที่บ้านซึ่งอยู่ในต่างจังหวัดไม่สามารถจำหน่ายสินค้าของตนได้  Homenet Thailand Brand  จึงได้เสนอให้กลุ่มผลิตอาหารชุมชนเมืองขอนแก่นพัฒนาบรรจุภัณฑ์แจ่วบองสมุนไพรให้สวยทันสมัย แล้วนำไปจำหน่ายที่ร้านธงฟ้าประชารัฐ ในชุมชนประดิษฐ์โทรการ ซอยพหลโยธิน 47 กรุงเทพ ซึ่งเป็นชุมชนขนาด 400 หลังคาเรือน มีสมาชิกที่อาศัยในชุมชนมากกว่า 1,000 คน และมีสมาชิกของ Homenet Thailand Association อาศัยอยู่จำนวนมาก การนำแจ่วบองสมุนไพรจากกลุ่มผู้ทำการผลิตโดยตรงมาจำหน่ายให้ผู้บริโภคโดยตรง เป็นการเชื่อมโยงทางธุรกิจที่เกิดประโยชน์ทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค โดยผู้บริโภคก็สามารถจำหน่ายสินค้าได้ ส่วนผู้บริโภคก็ได้บริโภคอาหารที่ราคายุติธรรม ปลอดภัยเพราะเป็นอาหารที่ไม่ใส่สารกันบูดและยังสามารถเสนอแนะให้มีการปรับปรุงรสชาดให้ถูกใจผู้บริโภคได้อีกด้วย

การเชื่อมโยงกันระหว่างกลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้าน ซึ่งเป็นสมาชิกของ Homenet Thailand Brand  รวมถึงการการเชื่อมโยงกันระหว่างผู้ผลิตและผู้บริโภคจากชนบทและเมือง เป็นการช่วยเหลือเกื้อกูลกันทางเศรษฐกิจระหว่างกลุ่มแรงงานนอกระบบ ซึ่งจะก่อให้เกิดประโยชน์กับผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทุกฝ่าย ช่วยให้เห็นความสำคัญของการสร้างเครือข่ายเศรษฐกิจสังคมสมานฉันท์ (SSE Social Solidarity Economy) ที่ช่วยให้มีการเพิ่มมูลค่าสินค้า ต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่น สร้างอาชีพ และกระจายรายได้สู่ชุมชน ทั้งผู้ผลิตจากท้องถิ่น ผู้ค้า และผู้บริโภคในเมือง รวมถึงส่งเสริมอาหารปลอดภัยให้แก่ชุมชนเมืองซึ่งต้องอยู่กับอาหารสำเร็จรูป ที่ต้องบริโภคสารกันบูดตลอดเวลา

การดำเนินงานด้านนี้ของ Homenet Thailand Brand ยังมีปัญหาอุปสรรค ที่ต้องได้รับการพัฒนาเพิ่มมากขึ้น เช่น กลุ่มผู้ผลิตอาหารแจ๋วบองสมุนไพร ใช้บรรจุภัณฑ์ที่มีขนาดใหญ่ปริมาณมาก เมื่อนำสินค้ามาขายในพื้นที่กรุงเทพ การเก็บรักษาจะมีระยะสั้นเนื่องจากไม่ใส่สารกันบูด ก็ต้องปรับให้บรรจุภัณฑ์มีขนาดที่เล็กลง เพื่อให้สามารถบริโภคได้ทัน  หรือเสื้อผ้าสำเร็จรูปที่ผลิตจากผ้าทอของกลุ่มพรรณไม้ และผ้าครามปักของกลุ่มโนนเรือ จำเป็นต้องมีการออกแบบผลิตภัณฑ์ และลวดลายให้ทันสมัย ตรงกับความต้องการของผู้บริโภคในเมือง แต่การเชื่อมโยงกันเพื่อแก้ปัญหาการประกอบอาชีพของกลุ่มผู้ทำการผลิตที่บ้านและกลุ่มแรงงานนอกระบบในเมืองก็นับเป็นการฟื้นฟูเศรษฐกิจหลังวิกฤตโควิด โดยเป็นการริเริ่มใช้ศักยภาพที่เครือข่ายมีอยู่ในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นร่วมกัน

พุทธิณี  โกพัฒน์ตา
เมษายน 2566

“ทำไมผู้หญิงต้องทำงานนอกบ้าน ต้องดูแลสามี ดูแลลูก เรารู้สึกว่าทำไมผู้หญิงถึงต้องทำงานอยู่คนเดียว ทำไมคนในบ้านไม่ช่วยเราบ้างเลย เรามองกลุ่ม มองคนข้างตัวเรา สมาชิกที่เป็นผู้หญิง 20 คน ทุกคนมีปัญหาคล้ายๆกัน คือ ในทุกๆวัน ช่วงเวลาประมาณ 17. 00 น. ทุกคนจะต้องรีบกลับไปหากับข้าว ทำอาหารให้ครอบครัวตลอดเลย ”

นางวัชลีย์ เพ็ชบุรี อายุ 57 ปี  เธอเป็นคนจังหวัดสุพรรณบุรี จบการศึกษาระดับมัธยมปลาย จากสำนักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย (กศน.)  แต่ย้ายเข้ามาอยู่กรุงเทพมหานคร เมื่อตอนอายุ 18 ปี  เพียงเพราะมาช่วยครอบครัวพี่ชายเลี้ยงลูก แต่ความคิดที่อยากจะมีเงินเป็นของตัวเอง เธอก็เริ่มต้นหางานทำโดยเป็นพนักงานโรงงานบริษัททอผ้า ภายหลังจากที่แต่งงานกับสามีและมีลูกด้วยกัน 2 คน เธอก็เปลี่ยนอาชีพมาค้าขายอาหารตามสั่ง เพราะเธอจะสามารถเลี้ยงลูกได้ด้วยตัวเอง โดยไม่ต้องไปพึ่งพิงใครให้มาช่วยดูแล ถึงแม้จะเหนื่อยมาก ที่ต้องทำอาหารขาย และก็ต้องเลี้ยงลูกไปด้วย เธอก็เต็มใจเพราะทำให้เธอได้อยู่ใกล้ชิดกับลูก

“เมื่อก่อนตั้งแต่เริ่มตาขึ้นมา ก็หาข้าวหาปลาให้กับสามี ให้กับลูก เลี้ยงลูก ขายอาหารตามสั่ง ทำงานบ้าน ตัวเองกว่าจะได้กินข้าวและดูแลตัวเองก็เกือบเที่ยง และกว่าจะทำเสร็จทุกอย่างก็เกือบ 23.00 น. ทุกวันเลย”

 เธอประกอบอาชีพค้าขายจนสุขภาพแย่ลงเรื่อย ๆ  อีกทั้งยังต้องแบกรับภาระค่าครองชีพในกรุงเทพทำให้เธอและครอบครัวจึงตัดสินใจย้ายที่พักอยู่บ่อยครั้ง จนมาพักแถวลำพะอง  เขตหนองจอก  และด้วยสุขภาพที่แย่ลง และลูกที่โตขึ้น เธอตัดสินใจเข้าเป็นอาสาสมัครทางด้านสาธารณสุข เพราะอยากเข้ามาดูแลและช่วยพัฒนาชาวบ้านในชุมชน ประสบการณ์จากทำงานร่วมกับเพื่อนผู้หญิงในชุมชน เธอสะท้อนให้เห็นว่า การหุงข้าว ทำกับข้าว ทำความสะอาดบ้าน ไม่ควรเป็นเรื่องของผู้หญิงแล้ว แต่เราทุกคนในบ้านควรจะช่วยเหลือกันไม่ว่าจะเป็นผู้หญิงหรือผู้ชาย

“ทำไมผู้หญิงต้องทำงานนอกบ้าน ต้องดูแลสามี ดูแลลูก เรารู้สึกว่าทำไมผู้หญิงถึงต้องทำงานอยู่คนเดียว ทำไมคนในบ้านไม่ช่วยเราบ้างเลย เรามองกลุ่ม มองคนข้างตัวเรา สมาชิกที่เป็นผู้หญิง 20 คน ทุกคนมีปัญหาคล้ายๆกัน คือ ในทุกๆวัน ช่วงเวลาประมาณ 17. 00 น. ทุกคนจะต้องรีบกลับไปหากับข้าว ทำอาหารให้ครอบครัวตลอดเลย ”

ตลอดระยะเวลาการทำงานในฐานะผู้นำชุมชน เธอได้เข้าร่วมอบรมมากมาย เพื่อพัฒนาความรู้ของตัวเอง ร่วมไปถึงการนำความรู้ที่ได้รับมาไปช่วยเหลือสมาชิกในชุมชน ถึงแม้ว่าจะได้รับเสียงสะท้อนจากเพื่อนบ้านที่ว่า  “ไปอีกแล้วหรอ ไปทำไม อยู่บ้านไม่ติดเลย ”  แต่เมื่อเราคุยกับครอบครัวแล้ว แล้วเข้าใจเราก็พอแล้ว เพราะทุกครั้งที่เข้าร่วมกิจกรรมต่างๆ เราจะได้งานมาเพื่อมาช่วยเหลือชุมชน จะได้เครือข่ายที่พร้อมจะให้ความช่วยเหลือกับชุมชนของเธอได้เช่นกัน  ทั้งนี้หนึ่งในหลักสูตรที่เธอได้เข้าร่วมอบรมคือ หลักสูตรเกี่ยวกับสิทธิสตรีและความเสมอภาคทางเพศ เธอได้สะท้อนให้เห็นว่า ก่อนจะเปลี่ยนแปลงอะไร เราควรเริ่มต้นที่ตัวเองก่อน คุยกับตัวให้เข้าใจ รู้จักความต้องการของตัวก่อน และก็ค่อยๆทำความเข้าใจกับคนใกล้ชิด คนในครอบครัว เพื่อสร้างความเข้าใจซึ่งกันและกัน ซึ่งเราไม่ได้จะเปลี่ยนไป แต่เราแค่ต้องการเวลาส่วนตัวของเราด้วยเช่นกัน

“เราเริ่มคุยกับตัวเองว่า ถ้าเราจะเป็นอย่างนี้ต่อไป เราจะต้องแย่แน่ๆ  เริ่มหันมาคุยกับครอบครัวว่า อะไรที่ทำกันได้ก็ควรจะต้องทำ ไม่ใช่ปล่อยเอาไว้ให้แม่ หรือเมียทำอย่างเดียว แต่ทุกคนจะต้องช่วยกัน แบ่งงานกันทำในครอบครัว หากใครไม่ว่าง ทุกคนในบ้านก็จะต้องทำหน้าที่นั้นแทนกันได้”

               อย่างไรก็ตามในช่วงสถานการณ์การแพร่ระบาดโควิด-19 ทำให้เธอได้เห็นถึงสถานการณ์ความรุนแรงที่เกิดขึ้นกับผู้หญิงในชุมชนมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นทางด้านร่างกาย หรือจิตใจ เช่น

“สามีติดโควิด แต่ได้ไปกักตัวอยู่ แต่พอหายก็กลับไปอยู่ที่บริษัท โดนไม่กลับมาดูแลคนที่บ้านเลย ทั้งที่คนในครอบครัวมีทั้งผู้สูงอายุ เด็ก และผู้หญิง ภรรยาเกิดความเครียดที่ต้องมาเจอกับสถานการณ์แบบนี้ ไม่รู้จะทำอย่างไร ทั้งยังไม่มีงานทำ และตัวเองก็เพิ่งคลอดลูกมามานาน

“ผู้หญิงให้ในชุมชน นอกจากทำงานในบ้านคนเดียว ทำงานประจำนอกบ้าน แต่หลังเลิกงานทุกวัน ก็จะไปเดินขายขนมปัง เพื่อหารายได้เพิ่มให้กับครอบครัว ทั้งสามีก็เพิ่งออกจากคุกมาหลังจากโดนข้อหาเกี่ยวกับยาเสพติด สังคมก็ไม่ค่อยยอมรับ หางานทำก็ไม่ได้  เธอจึงตัดสินใจมาขอกู้เงินกับชุมชน เพื่อหวังจะเปิดแฟนไชส์ขายไก่ย่าง และทำให้ทุกคนในครอบครัวมีงานทำ”

 จากสถานการณ์นี้เหล่านี้ สิ่งแรกที่เธอได้ทำเพื่อให้ความช่วยเหลือกับเหล่าเพื่อนผู้หญิงในชุมชนของเธอ คือ

1. การปล่อยให้ผู้หญิงที่มีปัญหาได้ระบายความเครียด ความกังวลที่อยู่ภายในจิต
2. สอบถามถึงความต้องการที่จะให้ความช่วยเหลือ
3. แนะนำวิธีการแก้ปัญหา ให้กับผู้หญิงเหล่านั้น รวมถึงการลงมือร่วมกัน เพื่อแก้ปัญหาเหล่านั้นให้ผ่านพ้นไปได้

ทุกวันนี้ความรุนแรงทางเพศเกิดขึ้นได้หลากหลายรูปแบบ ทั้งที่มองเห็นจากการถูกทำร้ายบนร่างกาย ทำพูดที่สร้างบาดแผล ลำทำร้ายจิตใจของเรา ล้วนต่างเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นบนสังคมไทย โดยเฉพาะสำหรับมุมมองของคนที่ทำงานเพื่อมุ่งหวังพัฒนาชุมชน อย่างเธอ “คุณวัชลีย์ เพ็ชบุรี”  ที่อยากขอร้องจะให้ทางรัฐบาล หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เข้ามาช่วยให้เกิด พระราชบัญญัติคุ้มครองผู้ถูกกระทำด้วยความรุนแรงในครอบครัว ความรุนแรงของครอบครัว ที่สามารถทำได้จริง สามารถเข้าช่วยเหลือได้ทันท่วงที  มิใช่ทำงานกันเพียงแต่เรื่องการรณรงค์ หรือพระราชบัญญัติคุ้มครองสตรี ที่ให้ความคุ้มครองครอบคลุมทั้งด้านร่างการ และจิตใจ ถึงแม้จิตใจจะไม่เห็นบาดแผลเหมือนร่างกาย แต่ก็สร้างผลกระทบให้กับการดำเนินชีวิตของผู้หญิงคนหนึ่งเช่นกัน และฝากคำถามถึงผู้ที่เกี่ยวข้องว่า ในกรณีสามีภรรยาทะเลาะกัน เพื่อนบ้านกลับไม่สามารถช่วยเหลือได้ ตำรวจไม่รับแจ้งความ เพียงเพราะเป็นเรื่องภายในครอบครัว แล้วต้องเกิดเรื่องถึงขนาดไหนที่เราจะสามารถเข้าไปช่วยเหลือเพื่อนบ้านของเราได้?

•  กลางปี 2564 คนทำงานนอกระบบ หรือคนทำงานที่ไม่มีหลักประกันทางสังคมจากการทำงานส่วนใหญ่ มีรายได้เฉลี่ยน้อยกว่าร้อยละ 40 ของรายได้ก่อนเกิดการแพร่ระบาด
• ช่วงการแพร่ระบาดพวกเขาต้องนำเงินออมที่มีออกมาใช้ กู้หนี้ยืมสิน อดมื้อกินมื้อ พยายามปรับตัว หาทางรอด ด้วยการทำงานเดิม หรือทำงานอื่นเพิ่มเติม 

• แม้ยังไม่มีการยืนยันที่แน่นอนว่าสถานการณ์เศรษฐกิจของประเทศไทยขณะนี้ เข้าสู่สภาวะ Stagflation แล้วหรือยัง หรือจะเข้าสู่สภาวะ Stagflation เมื่อใด แต่ปัญหาสำคัญเร่งด่วนอย่างยิ่งในช่วงเวลานี้ คือ ปัญหาเรื่องปากท้อง ปัญหาภาระค่าครองชีพ ซึ่งปรากฏชัดเจนจากตัวเลขดัชนีราคาผู้บริโภค หรืออัตราเงินเฟ้อทั่วไปเดือน มิถุนายน 2565 ของสำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า กระทรวงพาณิชย์ ที่ระบุว่าอัตราเงินเฟ้ออยู่ที่ 7.66% และมีแนวโน้มจะสูงขึ้นอีก อัตราเงินเงินเฟ้อ7.66% นับเป็นอัตราที่สูงสุดในรอบปี และสูงสุดในรอบ 13
• จากเดิมเมื่อปีที่แล้วหากนำเงิน 1,000 บาท ไปซื้อของจำเป็นได้ของมาครบตามที่ต้องการ แต่วันนี้ ต้องจ่ายเงินมากขึ้น เป็น 1,077 บาท เพื่อให้ได้ของจำเป็นเท่าเดิม หรือพูดให้ง่ายกว่านั้น คือ ค่าของเงิน 100 บาท ตอนนี้หายไปประมาณ 8 บาท และนั่นเป็นสาเหตุที่ทำให้เราต่างรู้สึกได้ว่าสินค้าและบริการในเวลานี้มีราคาสูงมากขึ้น 
• ด้วยอัตราการว่างงานที่สูงขึ้น และเงินเฟ้อที่พุ่งขึ้นเร็วกว่าปกติ หรือที่เรียกในทางเทคนิคว่า “Stagflation” อันเป็นส่วนผสมระหว่างสภาวะเศรษฐกิจชะลอตัว เติบโตน้อย (stagnation) และระดับราคาสินค่าเพิ่มสูงขึ้น หรือเงินเฟ้อ (Inflation)
• ภาวะเศรษฐกิจที่เงินเฟ้อสูงเช่นนี้อาจมีผลกระทบต่อแรงงาน โดยเฉพาะแรงงานนอกระบบ ใน 3 ลักษณะ
  • ฐานะผู้บริโภค
    • ค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน สำหรับตนเอง และผู้อยู่ในอุปการะ
    • แม้ว่าทุกคนจะเผชิญปัญหาจากอัตราเงินเฟ้อเท่ากันที่ 7.66% แต่ภาระค่าใช้จ่ายของผู้มีรายได้น้อยมีสัดส่วนของค่าใช้จ่ายโดยเฉพาะค่าใช้จ่ายด้านค่าอาหารที่สูงกว่า (ศูนย์วิจัยกรุงศรี, 2565) นอกจากนี้ แรงงานนอกระบบส่วนใหญ่ยังคงมีรายได้ไม่มั่นคง รูปแบบการจ้างงานที่ไม่แน่นอน โดยมีรายได้เป็นรายวัน รายครั้ง รายรอบ รายชั่วโมง หรือรายชิ้น รวมทั้งยังอยู่ระหว่างการฟื้นตัวหลังการระบาดของโรคโควิด-19
  • ฐานผู้ประกอบการที่ต้องลงทุนซื้อวัตถุดิบ ปัจจัยการผลิต
    • ต้นทุนการประกอบอาชีพที่เพิ่มสูงขึ้นนี้ทำให้คนทำงานบางส่วนปรับราคาขายสินค้าตามต้นทุน ในขณะที่คนทำงานส่วนใหญ่ยังไม่ปรับราคาสินค้า หรือปรับราคาสินค้าและค่าบริการไม่ได้ด้วยเงื่อนไขด้านกฎหมาย และข้อกำหนดบางประการ
  • แนวโน้มการแก้ไขปัญหาเงินเฟ้อ
    • จำเป็นต้องใช้นโยบายการคลัง ด้วยการจัดเก็บภาษี ลดค่าใช้จ่ายของรัฐที่ไม่จำเป็น รวมถึงการใช้นโยบายการเงินด้วยการเพิ่มอัตราดอกเบี้ย (เงินฝาก และเงินกู้) เพื่อสกัดเงินเฟ้อ แต่การดำเนินนโยบายดังกล่าวอาจ สร้างอุปสรรคสำคัญกับภาระหนี้สินของคนทำงานที่กำลังผ่อนชำระอยู่ และส่งผลให้การฟื้นฟูชีวิตและงานของคนทำงานที่มีรายได้น้อยทำได้ยากลำบากขึ้น รวมถึงความเสี่ยงดังกล่าวอาจนำไปสู่ภาวะที่ผู้บริโภคทั่วไปจำเป็นต้องรัดเข็มขัดในการใช้จ่าย เมื่อผู้ประกอบการมีต้นทุนที่สูงขึ้น ขายสินค้าได้น้อยลง กำไรที่ได้ก็ลดลง จนอาจทำให้ต้องปลดคนงาน ซึ่งจะส่งผลอย่างมากต่อครอบครัวของคนทำงาน และยิ่งส่งผลมากขึ้นเมื่อครอบครัวนั้นเป็นครอบครัวของแรงงานนอกระบบที่มีความเสี่ยงเรื่องความมั่นคงทางรายได้อยู่แล้ว
• การมีอัตราเงินเฟ้อที่สูงจะยืดเวลาของการฟื้นตัวของคนทำงานต่อไปจากเดิม 5 – 6 ปี หรืออาจนาน 8 – 10 ปี การฟื้นฟูชีวิตและสังคมของคนทำงานนอกระบบให้กลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดี จึงเป็นความท้าทายของทุกๆ คน และทุกๆ ฝ่าย โดยเฉพาะภาครัฐจะต้องมีบทบาทสำคัญในการเข้ามาหนุนช่วยในทุกๆ ด้านโดยเฉพาะเรื่องของการสร้างงานและสวัสดิการทางสังคม ในด้านการสร้างงานรัฐต้องสนับสนุนให้ทุกคนมีงานทำ มีรายได้เลี้ยงครอบครัวอย่างมีศักดิ์ศรี โดยการลดเงื่อนไขกฎเกณฑ์ที่ยุ่งยากกับการทำมาหากิน เพิ่มโอกาสทางเศรษฐกิจด้วยการสนับสนุนแหล่งทุนปลอดดอกเบี้ยหรือดอกเบี้ยต่ำ สนับสนุนให้คนทำงานสามารถเข้าถึงการพัฒนาทักษะ ตลาด และเทคโนโลยีที่จำเป็น นอกจากนี้ รัฐจำเป็นต้องตรึงราคาพลังงาน ลดภาระค่าครองชีพ สร้างความมั่นคงทางอาหาร ดูแลสุขภาพ และที่อยู่อาศัยที่จำเป็นต่อคุณภาพชีวิตคนทำงาน รวมทั้งส่งเสริมและสนับสนุนให้คนทำงานได้มีโอกาสรวมกลุ่ม เพื่อสะท้อนปัญหา และความต้องการที่เหมาะสมสำหรับคนทำงานแต่ละกลุ่ม

สามารถอ่านเพิ่มเติมได้ที่ https://www.thaipost.net/articles-news/180426/

“ถ้าเราไม่ลุกขึ้นมาทำ ไม่ขายก็อดตาย”

คุณยายชอเอี่ยม​ จินดาวิวรรธณ์ อายุ 75 ปี ผู้ค้าจากตลาดลานเศรษฐกิจชุมชนหมู่บ้านนักกีฬา ค้าขายกับข้าวมากว่าสามสิบปี ตั้งแต่ตลาดยังเปิดใหม่ แรก ๆ ก็ขายดี แต่ตั้งแต่มีโควิด ยายชอเอี่ยมขายของไม่ดีเลย ของที่ขายไม่หมดส่วนใหญ่ก็จะแจกให้คนอื่นไปกินและเก็บกลับไปกินที่บ้านบ้าง

ยายเริ่มออกมาขายตั้งแต่หกโมงเช้าจนถึงบ่ายโมงกว่า ยายเตรียมของตั้งแต่เที่ยงคืน ทำมาเรื่อย ๆ ใส่รถเข็นมาขายตอนหกโมงเช้า เข็นมากับพี่สาวสองคน คันเล็กคัน คันใหญ่คัน เข็นมาคนละคัน ถ้าทำไม่เยอะก็เข็นมารอบเดียว ส่วนมากทำไม่เยอะ เพราะขายไม่หมด บ่ายโมงก็กลับบ้าน เพราะต้องมีคนมาขายต่อ เราต้องแบ่งกันกับคนอื่นคนละเวลา เราเก็บของเรียบร้อยเราก็พัก เที่ยงคืนก็ลุกขึ้นมาทำของใหม่ ถ้าเราไม่ลุกขึ้นมาทำ ก็ไม่มีของมาขาย ถ้าไม่ขายก็อด จ้างคนมากไม่ได้ เพราะไม่มีค่าจ้างให้เขา

ยายอาศัยอยู่กับพี่สาวและหลานอีกคน แต่หลานไป ๆ มา ๆ พี่สาวก็มีโรคประจำตัวเยอะ ทั้งเบาหวาน ความดัน และไขมัน ส่วนยายดีหน่อยไม่มีโรคประจำตัว เป็นแค่หัวเข่าเสื่อม แต่ก็ต้องกินยา ยายมีลูก 3 คน ทั้ง 3 คนมีครอบครัวหมดแล้ว แต่ละคนก็มีภาระเยอะกันทั้งนั้น ทั้งส่งบ้าน ส่งรถ ซึ่งเขาก็ต้องดูแลครอบครัวเขา ยายไม่กล้าวางแผนชีวิตในอนาคตเลย ยายคิดแต่ว่าถ้าทำไม่ไหวจริง ๆ ก็ต้องเลิก ตอนนี้ยังไหวก็ช่วยตัวเองไปเรื่อย ๆ ก่อน ไม่อยากรบกวนญาติเยอะ เราทำได้เองเราก็สบายใจกว่า

“ก่อนโควิด-19 รายได้พออยู่ได้ แต่ช่วงนี้แย่มาก ลงทุนไปแล้วไม่ได้ทุนคืน อย่างเช่น ลงทุนไป 1,500 บาท ได้กลับมา 1,000 บาท เท่ากับเราขาดทุน ช่วงนี้คนไม่ค่อยซื้อของกัน ทำให้ขายของไม่หมด เพราะคนเขากลัวโควิดกัน ไม่กล้าออกมาซื้อกับข้าว ตั้งแต่มีโควิด ยายก็เจอปัญหาเยอะมาก โดยเฉพาะค่าเช่าบ้าน ยิ่งตอนตลาดปิด เราก็ขายไม่ได้ ต้องประหยัดเอา มีอะไรก็ต้องกินไปก่อน เพราะมันจำเป็น และยิ่งช่วงฝนตก น้ำก็ท่วม บางทีท่วมถึงหัวเข่า ปัญหาเยอะมากเวลาฝนตก พูดจริง ๆ นะ ยายไม่อยากให้ฝนตกเลย ฝนตกแล้วแย่มาก ฝนตกยายก็เปียก แถมน้ำดำอีกด้วย”

การช่วยเหลือจากภาครัฐ ไม่ได้เยอะ เราได้รับประจำคือ เบี้ยผู้สูงอายุ 700 บาททุกเดือน ส่วนวัคซีน ยายได้รับวัคซีน เพราะลูกพาไป ยายไปเองไม่เป็น อยากให้ภาครัฐช่วยเหลือเรื่องเงิน ช่วยให้ยายมีทุนประกอบอาชีพ เพื่อที่จะมีเงินส่งค่าเช่าบ้าน เพราะเราอยู่บ้านเขา ปัญหา คือ ไม่มีเงินทำทุน ยายเลยต้องกู้ ต้องขอยืมคนอื่น โชคดีหน่อยที่เราเป็นสมาชิกของสหกรณ์ เราก็ขอกู้เงินมาทำทุน และส่งทุกเดือน สหกรณ์ดีเพราะดอกเบี้ยน้อย เมื่อก่อนเรากู้หนี้นอกระบบดอกร้อยละ 20 เดี๋ยวนี้ไม่กู้แล้ว เพราะกู้ไม่ไหว ดอกเบี้ยเยอะ ยายกู้มาหมื่น ยายต้องเสียสองพัน เสียดอกเบี้ยเยอะ ตอนนี้เลิกแล้ว ไม่งั้นแย่ 

“อยากให้รัฐช่วยอุดหนุนเงินทุนประกอบอาชีพและเข้ามาดูแลคนที่เป็นเสาหลักของครอบครัว “

สวัสดีค่ะ ดิฉันสบาย​ ไสยสาสน์ ชื่อเล่นบาย อายุ 50 ปี ตอนนี้ขายเกาเหลาเลือดหมู และก๋วยจั๊บอยู่ที่ตลาดหมู่บ้านนักกีฬา พึ่งติดโควิดและออกมาได้ไม่กี่อาทิตย์เองค่ะ ก็เลยลองมาขายดู ดีที่ยังขายได้ดีอยู่ แต่ก็ต้องหยุดบ้างขายบ้าง เพราะทุนเรามีน้อย ขายได้วันละ 3,500 บาท แต่ยังไม่ได้หักต้นทุนวัตถุดิบนะ เฉลี่ยแล้วเดือนนึงก็ได้หมื่นกว่าบาท แต่ก็ไม่เพียงพอ เพราะเราเป็นพี่สะใภ้คนโต ต้องเลี้ยงน้องเลี้ยงลูกทั้งหมด เราเป็นเสาหลักของบ้าน ค้าขายอย่างเดียว

ที่บ้านอยู่กัน 7 คน ทุกคนอยู่ด้วยกันหมด เรามีแม่ที่ต้องดูแล ซึ่งตอนนี้ตาบอด หลาน 2 คน เรียนอยู่ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 และมัธยมศึกษาปีที่ 2 ส่วนลูกสาวอยู่มหาวิทยาลัยปีสอง ลูก ๆ และหลาน ๆ เรียนออนไลน์อยู่ที่บ้าน ช่วงที่กักตัวก็ได้คุณยะและทุนจากสหกรณ์ช่วยเหลือเรื่องอาหารการกิน เอาข้าวปลาอาหารแห้งไปส่งให้พวกเรา ต้องขอขอบคุณทุกคนค่ะที่ช่วยเหลือบายมาตลอด เพราะช่วงที่เราติดโควิด มีสามีทำกับข้าวได้คนเดียว นอกนั้นทำไม่ได้ สามีเป็นคนดูแลคุณแม่ เป็นคนดูแลคนในบ้าน เขาขายของไม่เป็น

เราเริ่มมาค้าขายที่ตลาดหมู่บ้านนักกีฬา เพราะพอเรามาอยู่กับแฟน บวกกับพ่อแม่มีที่อยู่ที่นี่ และมีร้านของตัวเองตั้งแต่ตลาดเปิดใหม่ ๆ รวมแล้วก็ค้าขายมากว่าสามสิบปีแล้ว เราก็เป็นส่วนหนึ่งที่ร่วมต่อสู้เรื่องพื้นที่ขาย ตั้งแต่ที่เขาให้ย้ายไปตลาดฝั่งตรงข้าม จนต่อสู้ได้กลับมาขายที่เดิมจนถึงทุกวันนี้ พ่อค้าแม่ค้าหลายคนก็สู้มาด้วยกัน พวกเราก็เลยช่วยเหลือซึ่งกันและกันดูแลตลาด

ก่อนโควิดรายได้พออยู่ได้ แต่พอโควิดมาหลังจากนั้นรายได้เหลือที่เดียว เมื่อก่อนขายเช้าขายเย็นได้ ตอนนี้ขายแค่ตอนเช้าอย่างเดียวกับสามี สามีไม่ได้ทำงาน เพราะพึ่งผ่าตัดสมอง เขาขายไม่เป็น เขาเลยช่วยเราดูแลแม่และช่วยเราที่ร้านบ้าง สามีดูแลแม่แทน ส่วนค้าขายเราเป็นคนขายคนเดียว ตอนตลาดปิด หาซื้อของยากมาก จากที่ซื้อของที่ตลาด ก็ต้องไปซื้อของที่ห้าง บางอย่างก็หาซื้อได้ บางอย่างก็หาซื้อไม่ได้ บวกกับทุนทำมาค้าขายเราน้อย  คิดว่าหลังจากโควิด อยากคลี่คลายหนี้สินให้หมด แล้วก็ว่าจะขายอย่างเดียว และส่งต่อร้านให้ลูก

การค้าขายตอนนี้เราก็ขายบ้าง ไม่ขายบ้าง เพราะทุนไม่พอ อยากได้ทุนประกอบอาชีพ จะได้มีทุนทำมาหากินต่อได้ อยากให้รัฐช่วยอุดหนุนเงินทุนประกอบอาชีพและเข้ามาดูแลคนที่เป็นเสาหลักของครอบครัว  เพราะเวลาเกิดปัญหาต่าง ๆ  ไม่มีคนมาช่วยอีกแรงเลย ภาครัฐควรเข้ามาสำรวจว่ามีประชาชนจำนวนเท่าไรที่เป็นคนทำมาหากินคนเดียว ที่ต้องเลี้ยงดูคนทั้งบ้าน เพราะรายได้เราไม่เพียงพอ อีกอย่างอยากให้ภาครัฐเข้ามาถามข่าวคราวคนในหมู่บ้านคนอื่น ๆ ด้วย เผื่อจะมีคนที่ลำบากมากกว่าเรา ซึ่งเขาอาจจะได้รับสิ่งดี ๆ อีกเยอะ

ช่วงโควิดเราและสามีได้รับเงินเยียวยาจากรัฐคนละ 5,000 บาทอย่างเดียว ส่วนวัคซีนได้แค่สองคน คือ แม่ที่ตาบอดกับแฟน ส่วนเราลงทะเบียนไม่ทันกับเขาสักที ทำแล้วก็เลื่อน แต่เราก็คอยลงตลอด ส่วนลูกสาวบอกจะไปลงที่โรงเรียน ตอนเรายังไม่ได้รับวัคซีน มีผลกระทบ คือ ค้าขายก็ไม่ได้ เพราะเราขายได้แค่คนเดียว พอเราติดโควิด ซี่งเราเป็นเสาหลักของที่บ้าน ก็คือหยุดกันหมดเลย ไม่มีรายได้อะไร

“การรวมกลุ่มกันทำให้เรามีพลัง ทุกครั้งเมื่อเราเจอปัญหา เรายังสมาชิกที่ค่อยช่วยเหลือกัน”

สวัสดีค่ะ ดิฉันนางสาวเรณู เดวีเลาะ ประธานตลาดลานเศรษฐกิจชุมชนหมู่บ้านนักกีฬา และเป็นกรรมการสหกรณ์บริการชุมชนหมู่บ้านนักกีฬา ดิฉันและเพื่อน ๆ ได้ขายของในบริเวณนี้มาตั้งแต่ปี 40 ต่อมาทางการเคหะฯ ได้มาตีเส้น เพื่อที่จะจัดระเบียบให้กับพวกเรา และมีการเก็บค่าเช่าเดือนละ 375 บาท ต่อมาทางการเคหะฯ ได้บอกว่าจะสร้างตลาดให้ได้ขายของซึ่งตรงข้ามกับตลาดที่ได้ขายอยู่ในปัจจุบัน โดยมาทราบที่หลังว่าการเคหะฯ ให้สัมปทานให้กับบริษัทเอกชน และให้เราเช่าในราคาที่ค่อนข้างสูง และให้เราอยู่ในโซนทางด้านหลัง ส่วนโซนข้างหน้าเป็นของกลุ่มนายทุน เราเลยไม่ไปขายของที่ตลาดที่เขาจัดไว้ให้

วันที่ 2 สิงหาคม 2547 ได้มีกลุ่มชายฉกรรจ์เป็นร้อยคนเข้ามารื้อทำลายข้าวของของพวกเรา เวลาตี 2 พวกเราก็ได้หนีเอาชีวิตรอด ต่อมาเราก็ได้ไปแจ้งความและไปร้องต่อศาล ทางเราก็ชนะคดี ทางบริษัทที่ได้ take over ไป ก็ได้มาจ่ายค่าเยียวยาให้กับพวกเรา ซึ่งได้เป็นบางส่วน บางคนเท่านั้น

ต่อมาทางการเคหะฯ ได้ฟ้องขับไล่พวกเราทั้งหมด 149 คน เราได้สู้คดีจนถึงศาลอุทธรณ์ ซึ่งการเคหะฯ ก็รอที่จะบังคับคดีกับพวกเรา ได้ให้เราขายไปก่อนจนกว่าจะหาที่รองรับให้ โดยสัญญาไว้ว่าฝั่งตรงข้ามตลาดที่เป็นลานโล่งจะจัดให้กับพวกเรา

ปี พ.ศ. 2550 กลุ่มพ่อค้าแม่ค้าได้รวมกลุ่มกัน ตั้งกลุ่มออมทรัพย์ มีทุนเดือนหุ้น มีเงินออมขณะนั้นประมาณหนึ่งแสนบาท จากนั้นเราก็ตั้งกลุ่มสหกรณ์เมื่อปี 2550 มีสมาชิกขณะนี้ 200 คน มีทุนเดือนหุ้นอยู่ประมาณ 5 ล้าน ทางกลุ่มมีการทำกิจกรรมร่วมกับชุมชนตลอดเวลา ทุกครั้งที่ชุมชนมีโครงการทางกลุ่มจะให้ความร่วมมือทุกเรื่อง และมีส่วนร่วมในการดูแลความปลอดภัยของชุมชม โดยทางตลาดได้ให้เป็นเงินกับชุมชนในการดูแลกล้องวงจรปิด ทางตลาดได้มีการจัดงานวันเด็ก ซึ่งทำเป็นประจำทุกปี และมีการคืนกำไรให้กับชุมชน

ช่วงก่อนโควิด ขายของได้ดีทุกร้าน เมื่อเกิดโควิดได้รับผลกระทบค่อนข้างมาก คนไม่ค่อยเดินตลาด แล้วก็มีพวกเราบางคนติดโควิดซึ่งประมาณ 25 คนจาก 200 คน และบางร้านที่เป็นที่นั่งกินก็ไม่ได้ขายของ ร้านที่ขายเสื้อผ้าก็ไม่ได้ขาย ส่วนคนขายอื่น ๆ ก็ขายของค่อนข้างน้อย ลดไป 50%

การช่วยเหลือสมาชิกของทางกลุ่ม

ทางกลุ่มได้ช่วยเหลือสมาชิก จากการดูว่าใครที่เดือดร้อนและจะเข้าไปดูแลเรื่องของถุงยังชีพ ซึ่งเราได้รับความเมตตาจากมูลนิธิเพื่อการพัฒนาแรงงานและอาชีพหรือ HomeNet Thailand และจากสมาพันธ์แรงงานนอกระบบแห่งประเทศไทย ที่ได้นำถุงยังชีพมาให้ จึงนำไปส่งต่อให้กับสมาชิกและคนในชุมชนที่เดือดร้อน นอกจากนี้ยังมีกลุ่มผู้ใหญ่ใจดีร่วมกับตลาด ได้นำข้าวกล่องมาแจกเป็นประจำบริเวณตลาด

ข้อดีของการรวมกลุ่มและช่วยเหลือกันในภาวะวิกฤตที่ผ่านมา

การรวมกลุ่มกันทำให้เรามีพลัง และทำให้เกิดความสามัคคี ทุกครั้งเมื่อเราเจอทุกข์ภัย สามารถเรียกสมาชิกเข้ามาช่วยเหลือกันได้ง่าย และสามารถต่อรองกับภาครัฐได้ค่อนข้างที่จะมีประสิทธิภาพ และสามารถที่จะพูดคุยกับทางชุมชน ภาครัฐ ได้ผลดี

การฟื้นตัวจะไม่มี :ถ้าไม่มีการฟื้นฟูของแรงงานนอกระบบ

วิกฤตโควิด-19 และเศรษฐษกิจนอกระบบในกรุงเทพฯ ประเทศไทย : ผลกระทบที่ยืดเยื้อและวาระการฟื้นตัว

จาก 37.5 ล้านคนของจำนวนผู้มีงานทำทั้งหมดในประเทศไทย เกินครึ่งหนึ่งเป็นแรงงานนอกระบบ

ชีวิตของแรงงานนอกระบบก่อนโควิด-19 ต้องเผชิญกับการไร้ความคุ้มครองและหลักประกันทางสังคมจากการทำงานอยู่ก่อนแล้ว การศึกษาของมูลนิธิเพื่อการพัฒนาแรงงานและอาชีพ (HomeNet) และมูลนิธิ ฟรีดริค เอแบร์ท (FES) ประเทศไทย พบว่า ความไม่มั่นคงในอาชีพของแรงงานนอกระบบ ถูกซ้ำเติมอย่างหนักจากสถานการณ์การระบาดของโควิด-19 และนโยบายของหน่วยงานภาครัฐ ส่งผลกระทบโดยตรงต่อรูปแบบการทำงาน และเศรษฐกิจของครอบครัวของแรงงานนอกระบบแต่ละอาชีพ

ปกติแล้วเวลามีวิกฤตทางเศรษฐกิจเกิดขึ้น แรงงานนอกระบบมักจะเป็นอาชีพที่รองรับผู้ถูกเลิกจ้างงานและผู้ที่ได้ผลกระทบอยู่เสมอ แต่วิกฤตโควิด-19 ในครั้งนี้ไม่เหมือนที่ผ่านมา เพราะในขณะที่โควิด-19 ยังไม่จากเราไป บริบทและความท้าทายใหม่ภายใต้การเปลี่ยนแปลงของสภาพเศรษฐกิจภายในประเทศและระหว่างประเทศ บริบททางสุขภาพและอาชีวอนามัย สังคม และวัฒนธรรมความปกติใหม่ของผู้คน ทำให้กลุ่มแรงงานนอกระบบต้องเผชิญกับความเสี่ยง และความยากลำบากอย่างที่ไม่เคยคาดการณ์มาก่อน

ตลอดช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19 ชีวิตแรงงานนอกระบบเป็นอย่างไร พวกเขาต้องเผชิญกับความยากลำบากอย่างไรบ้าง และที่สำคัญพวกเขาต้องการความช่วยเหลืออย่างไร เพื่อที่เราจะสามารถเดินต่อไปข้างหน้าด้วยกันได้โดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ชวนฟังเรื่องราวของตัวแทนแรงงานนอกระบบจากหลากหลายกลุ่มอาชีพที่ได้รับผลกระทบจากสถานการณ์โควิด-19

กลุ่มผู้ทำการผลิตและรับงานไปทำที่บ้าน: แม้วันหนึ่งโควิดจะหมดไป แต่ก็ไม่รู้จะไปต่ออย่างไรหากเศรษฐกิจไม่ฟื้นในเร็ววัน

“นายจ้างเราไม่มีงานให้ทำ งานเขาไม่มีคนสั่ง ขายไม่ได้ งานที่ส่งมาก็มีน้อยมากจนถึงขั้นไม่มีเลย รายได้ของเราช่วงนั้นก็เท่ากับศูนย์ เราก็เลยต้องหาอะไรทำเฉพาะหน้าไปก่อน”

อำนวย สุธาพจน์ ประธานกลุ่มตัดเย็บเครื่องหนัง ต.นางแก้ว อ.โพธาราม จ.ราชบุรี เล่าให้เราฟัง เธอต้องเปลี่ยนอาชีพมาขาย
ล็อตเตอรีชั่วคราว ในขณะที่สมาชิกคนอื่นๆ ในกลุ่มกระจายกันไปทำงานก่อสร้าง บ้างเสียบปลาหวาน รับจ้างรายวันให้พอมีรายได้เลี้ยงตัวเองและครอบครัว

นับตั้งแต่เกิดวิกฤตเศรษฐกิจเมื่อหลายปีก่อน คนงานจากโรงงานเครื่องหนังต้องย้ายกลับมาอยู่บ้าน เมื่อเศรษฐกิจดีขึ้น เจ้าของโรงงานเดิมจึงส่งงานตัดเย็บกระเป๋ามาให้ทำที่บ้าน เกิดการรวมเป็นกลุ่มตัดเย็บเครื่องหนัง ต.นางแก้ว ที่ทำงานกันมากว่า 20 ปี รายได้ของแรงงานทำการผลิตและรับงานไปทำที่บ้านอย่างกลุ่มของอำนวยขึ้นอยู่กับเศรษฐกิจทั้งในและนอกประเทศตลอดมา อำนวยเล่าว่าช่วงที่เศรษฐกิจดี ขายเครื่องหนังได้มาก สมาชิกในกลุ่มเคยมีรายได้ 15,000-20,000 บาท แม้จะหักค่าใช้จ่ายในบ้านทั้งหมดแล้วก็ตาม

ก่อนโควิดจะมา พวกเขาและเธอต้องเผชิญกับผลกระทบจากการอิทธิพลการค้าของประเทศจีนที่ค่าแรงและต้นทุนถูกกว่า เมื่อเศรษฐกิจในประเทศไม่ดีนัก เถ้าแก่จึงเลือกสั่งงานจากจีนที่ราคาถูกกว่าฝีมือคนไทย ส่งผลทำให้ลูกจ้างตัดเย็บกระเป๋าที่บ้านหลายคนไม่ถูกจ้างงานต่อ ความลำบากนี้ถูกซ้ำเติมด้วยพิษโควิดและนโยบายของภาครัฐที่ไม่มีเบาะรองรับแรงกระแทกให้แรงงานนอกระบบ ทุกวันนี้อำนวยและสมาชิกในกลุ่มต้องทำทุกวิถีทางเพื่อหารายได้จุนเจือครอบครัว บ้างเปลี่ยนอาชีพ บ้างย้ายมาอยู่รวมกันเพื่อลดค่าใช้จ่าย บ้างขายอุปกรณ์ต่างๆ เพื่อความอยู่รอด บ้างต้องไปกู้ยืมเงินนอกระบบ

สิ่งที่อำนวยและสมาชิกในกลุ่มต้องการ นอกจากความรู้ในการเปลี่ยนอาชีพแล้ว เธอยังต้องการเงินลงทุนซื้ออุปกรณ์เพื่อให้งานใหม่สามารถเป็นไปได้จริง เพราะแม้ว่าวันหนึ่งโควิดจะหมดไป เธอยังมองไม่เห็นว่าเศรษฐกิจของไทยจะฟื้นกลับคืนได้ในเร็ววันเมื่อถามว่าอยากฝากอะไรไปถึงภาครัฐ อำนวยบอกว่า “อยากให้ช่วยคนรากหญ้าให้มากๆ หน่อยค่ะ ทุกจังหวัดเดือดร้อนกันหมดไม่ใช่เฉพาะในพื้นที่สีแดงเข้ม อยากให้ช่วยทุกคนเท่ากัน จะได้มีอยู่มีกินเหมือนกัน”

บรรยากาศช่วงโควิด-19 ของร้าน ‘แดงบาร์เบอร์’ ในตัวเมืองจังหวัดมหาสารคาม เงียบเหงา สองสามีภรรยาช่างตัดผมใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับการรอลูกค้าที่ไม่รู้ว่าเมื่อไหร่จะเปิดประตูเดินเข้ามา

กลุ่มเสริมสวย: นั่งรอ นอนรอ ให้ลูกค้ากลับมาเหมือนเคย

“เงียบมากจริงๆ ต้องทนอยู่และต้องอยู่ทน เพราะเราก็ไม่รู้จะไปประกอบอาชีพอะไรกัน”

‘ช่างแดง’ หรือ สงคราม ทองการี กรรมการชมรมแต่งผม-เสริมสวย เมืองมหาสารคาม เล่าให้ฟังว่า ก่อนโควิดจะแพร่ระบาด ช่วงวันหยุดเสาร์-อาทิตย์ ช่างทั้งสองคนแทบจะไม่มีเวลากินข้าวเลย ต้องวิ่งไปแอบกิน ลูกค้านั่งรอกันอยู้ขางนอกบ้าง ข้างในบ้าง

“แต่ก่อน วันหนึ่งสิบหัวได้แน่นอน แต่ทุกวันนี้ หัวเดียวสองหัวยังจะยากเลย เงียบมากจริงๆ เราก็นั่งรอ นอนรอ ให้กำลังใจซึ่งกันและกัน”

อาชีพช่างตัดผมและร้านเสริมสวยรับผลกระทบโดยตรงจากมาตรการรับมือโควิด-19 ของรัฐบาลที่กำหนดให้ประชาชนต้องเว้นระยะห่างทางสังคม โดยออกระเบียบให้ปิดสถานที่ที่อาจเสี่ยงต่อการแพร่ระบาดของโรค หนึ่งในนั้นคือร้านตัดผมและร้านเสริมสวยที่ต้องปิดบริการ แม้จะขาดรายได้ แต่รายจ่ายอย่างค่าเช่าร้านยังคงเป็นภาระที่พวกเขาต้องรับผิดชอบ ช่างแดงบอกว่าครอบครัวของตัวเองอาจจะโชคดีกว่าคนอื่นๆ เพราะครอบครัวไม่ใหญ่ เลี้ยงกันเองแค่สามีภรรยาและหลานอีกหนึ่งคน แต่ก็ใช่ว่าจะไม่เดือดร้อน เพราะค่าเช่าร้านยังคงอยู่ แถมค่ารถก็ยังต้องผ่อนส่ง ที่พอทำได้ทุกวันนี้คือการเน้นประหยัดเรื่องอาหารการกิน

เมื่อรัฐบาลออกมาตรการผ่อนปรนให้ร้านเสริมสวยสามารถเปิดให้บริการได้ โดยมีเงื่อนไขว่า ร้านจะต้องจัดหาอุปกรณ์เพิ่มเติมให้เป็นไปตามมาตรฐานของกรมอนามัย เช่น การสวมเสื้อคลุม ใส่หน้ากากผ้าหรือ สวม face shield และใส่ถุงมือยางตลอดเวลาที่ปฏิบัติงาน ซึ่งเป็นรายจ่ายที่เพิ่มขึ้น ที่ร้านแดงบาร์เบอร์ แม้จะมีแอลกอฮอล์บริการลูกค้า มีป้ายที่สร้างความมั่นใจว่าทั้งลูกค้าและช่างจะสวมใส่หน้ากากทุกครั้งที่ให้บริการ แต่ก็ไม่ได้ทำให้มีลูกค้ากลับมาใช้บริการเหมือนเมื่อก่อน

“ร้านผมเมื่อพ้นช่วงล็อกดาวน์ ลูกค้าเก่าๆ ก็กลับมา มีหายไปประมาน 10 เปอร์เซ็นต์ อาจจะย้ายที่อยู่ หรือว่าให้เมียตัดให้ เพราะในช่วงล็อกดาวน์คนสั่งซื้ออุปกรณ์ตัดผมกันจากทางอินเทอร์เน็ต รายได้เราก็หายไปด้วย”

เมื่อถามว่าอยากให้ทางภาครัฐช่วยอะไร สงครามตอบว่า เขาและภรรยาส่งเงินมาตรา 40 เดือนละ 300 บาท แม้รัฐจะช่วยออก 120 บาท แต่ระยะเวลาในการช่วยเหลือจำกัด หากเป็นไปได้เขาอยากขอให้ภาครัฐช่วยออก 200 บาท ยาวไปจนกว่าโควิดจะหายไป

กลุ่มคนขับรถจักรยานยนต์รับจ้าง: ไวรัสและเทคโนโลยีเปลี่ยนโลก(ทัศน์) วินมอเตอร์ไซค์ต้องปรับตัวเพื่ออยู่รอด

เรานัดเจอ เฉลิม ชั่งทองมะดัน นายกสมาคมผู้ขับขี่รถจักรยานยนต์รับจ้างแห่งประเทศไทย ที่ร้านวิสาหกิจชุมชนวินลาดพร้าว 101 ภาพเขากำลังจัดสต็อกสินค้าในร้าน กลายเป็นภารกิจประจำวันตั้งแต่เกิดการแพร่ระบาดของโควิด-19 เขาตัดสินใจมารับหน้าที่ตรงนี้ ด้วยหวังว่า เมื่อขาดเขาไปสักหนึ่งคน เพื่อนพี่น้องวินที่วิ่งในซอยจะมีโอกาสรับผู้โดยสารได้มากขึ้น

เฉลิมไม่ใช่คนเดียวในกลุ่มที่เปลี่ยนอาชีพ เกือบครึ่งหนึ่งของสมาชิกวินมอเตอร์ไซค์ซอยลาดพร้าว 101 ตัดสินใจกลับไปทำไร่ทำนาที่บ้านเกิดในต่างจังหวัดเพื่อลดภาระการใช้จ่ายของชีวิตในเมืองหลวง

“แม้วินที่วิ่งอยู่ทุกวันนี้หายไปเกือบครึ่งหนึ่ง แต่พวกเราก็ไม่มีรายได้เพิ่ม เพราะแม่ค้าและคนที่นั่งวินไปทำงานมันไม่มีแล้ว ทุกวันนี้เรารับแค่คนในชุมชนไปใกล้ๆ วันหนึ่งได้ร้อยกว่าบาทก็ถือว่าโชคดีแล้ว พอได้ซื้อข้าวกินไปวันๆ”

ผู้ขับขี่มอเตอร์ไซค์รับจ้างส่วนใหญ่เป็นหัวหน้าครอบครัวที่ต้องเลี้ยงดูหลายปากท้อง รายได้ที่ลดลงเกินครึ่งย่อมส่งผลกระทบโดยตรงต่อคุณภาพชีวตและเศรษฐกิจของครอบครัว

“คนขับวินเองใช้บริการเงินกู้นอกระบบก็เยอะ ไหนจะต้องหาเงินส่งดอกเบี้ยรายวัน ไหนจะต้องส่งให้ลูกไปโรงเรียน ไหนจะต้องดูแลค่าเช่าบ้าน ค่าผ่อนรถ มันหนักมากนะครับตอนนี้”

เฉลิมเล่าให้ฟังว่า ช่วงแรกของการแพร่ระบาดของโควิด-19 ผู้คนไม่มั่นใจเรื่องความปลอดภัยในการใช้บริการวินมอเตอร์ไซค์ เนื่องจากถูกมองว่าเป็นกลุ่มคนที่ต้องพบปะผู้คนอยู่ตลอดเวลา อาจมีความเสี่ยงในการติดเชื้อมากขึ้น นอกจากนี้ การใช้ชีวิตแบบปกติใหม่ที่เทคโนโลยีเข้ามามีความสำคัญอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ก็ส่งผลกระทบกับกลุ่มวินมอเตอร์ไซค์โดยตรงเช่นกัน  ก่อนยุคโควิด-19 วินมอเตอร์ไซค์ได้รับผลกระทบจากบริษัทแพลตฟอร์มอยู่ก่อนแล้ว การสั่งอาหารผ่านบริการเดลิเวอรีของบริษัทแพลตฟอร์มที่เพิ่มขึ้นในช่วงล็อกดาวน์จึงเป็นสัญญาณบอกว่า ถึงเวลาที่วินมอเตอร์ไซค์จะต้องลุกขึ้นมาใช้เทคโนโลยีเช่นกัน แต่เฉลิมมองว่า สำหรับเพื่อนร่วมอาชีพหลายคน นี่ไม่ใช่ก้าวต่อไปที่ทำได้ง่ายหากไม่มีความช่วยเหลือจากภาครัฐและภาคส่วนอื่นๆ ที่มีทรัพยากรมากกว่า

“พวกเราคิดว่าหลังจากโควิดไปแล้ว สิ่งที่ควรทำเลยคือ วินจะต้องมีแพลตฟอร์ม สังคมเปลี่ยน การสัญจรเปลี่ยน โลกทัศน์เปลี่ยน มือถือเป็นอุปกรณ์สำคัญในการยกระดับทุกอาชีพ ไม่ใช่เฉพาะวินมอเตอร์ไซค์ เวลามีคนสั่งอาหารจากร้านในชุมชน วินก็สามารถวิ่งไปส่งให้ได้ นี่มันเป็นการเชื่อมต่อที่ผมคิดว่าพวกเรากันเองไม่สามารถที่จะลงทุนเองได้”

กลุ่มร้านนวด: ถูกปิดก่อนใคร แม้จะได้เปิดใหม่ แต่ต้องรอเศรษฐกิจและการท่องเที่ยวฟื้นตัว

“ปิดสามเดือนนะคะ ถามว่าเอาอะไรกิน? คำสั่งปิดน่ะมันง่าย แต่คุณมีอะไรที่จะมารองรับการสั่งปิด?”

ปาณิสรา อดิเรกลาภนุกูล หมอนวดแผนไทยเพื่อรักษาสุขภาพ นั่งคุยกับเราในร้านนวดของเธอ ‘หมอนวด’ อาชีพที่เคยทำเงินได้ดีในวันที่นักท่องเที่ยวเดินทางมาเมืองไทยไม่ขาดสาย กลับต้องปิดนานหลายเดือน หลายรอบ เมื่อทำงานไม่ได้ รายได้เป็นศูนย์ หลายคนถอดใจกับการรับมือโควิด-19 ของรัฐบาล

“ที่ปิดไปสามเดือน บางคนก็ซึมเศร้าไปเลยค่ะ เพื่อนหมอนวดด้วยกัน น้องๆ จากสุขุมวิทเขาร้องไห้ ไม่มีเงินให้ลูกกิน เงินก็ไม่มี ส่วนมากจะเป็นคุณแม่เลี้ยงเดี่ยวกัน ตัวเองเป็นเสาหลัก ให้ย่า ให้ยาย แล้วก็ต้องมีค่าใช้จ่ายของตัวเอง ไหนจะค่าเช่าห้อง เจ้าของเขาไม่ได้สนใจนี่ เขาสนใจแค่ว่าฉันจะต้องมีค่าเช่าห้อง ก็ต้องออก”

นอกจากคุณแม่เลี้ยงเดี่ยวที่เป็นหัวหน้าครอบครัว ยังมีหมอนวดที่เดินบนเส้นทางเดียวกันกับปาณิสรา เปิดร้านนวดและทำอาชีพหมอนวดเป็นแหล่งรายได้สำหรับชีวิตหลังวัยเกษียณ อาชีพหมอนวดเป็นงานที่สั่งสมทักษะมายาวนาน และเป็นงานอิสระที่พวกเธอรัก นอกจากนี้ แม้จะเกษียณแล้ว หลายคนยังคงมีภาระหน้าที่ต้องดูแลคนอื่นๆ ในครอบครัว รวมถึงผ่อนจ่ายหนี้ที่ยังมีอยู่ต่อไป

แม้รัฐบาลจะมีนโยบายผ่อนปรนให้ร้านนวดกลับมาเปิดให้บริการได้ แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าทุกอย่างกลับมาเป็นเหมือนเดิมในทันที ร้านนวดยังต้องพึ่งพิงการท่องเที่ยวและลูกค้าต่างชาติโดยตรง ปริมาณนักท่องเที่ยวที่ลดลงจึงส่งกระทบต่อเนื่องถึงผู้ประกอบการและเจ้าของร้านนวด ส่งผลให้พนักงานนวดบางส่วนต้องเปลี่ยนไปรับงานด้วยตนเอง ไปจนถึงเปลี่ยนอาชีพ ตรงกับที่ปาณิสราเล่าประสบการณ์การดิ้นรนหารายได้เสริมของเธอในช่วงที่ผ่านมา

“บางร้านที่เราไปทำ ลูกค้าเข้ามาคนเดียวเองนะต่อวัน เขาต้องจ่ายค่าประกันมือเรา หมอนวดสองคนก็ 700 บาทแล้ว ไหนจะค่าแอร์ ค่าเช่า แม้คุณจะเปิดครั้งที่สอง ครั้งที่สาม ครั้งที่สี่ มันไม่ได้ช่วยอะไรหมอนวดเลย กระเตื้องขึ้นนิดนึง แล้วก็ตกลงไปอีก เพราะฐานจริงๆ คือเศรษฐกิจ คนไม่มีเงินจะมานวด เอ้อ เอาไว้ก่อน นอกจากจะปวดจะเจ็บจริงๆ”

เมื่อถามว่าความช่วยเหลือแบบไหนจึงจะช่วยกลุ่มหมอนวดได้ ปาณิสราตอบว่า ในระยะสั้น การหางานมาให้กลุ่มหมอนวดเป็นสิ่งสำคัญ เช่น การจ้างงานแบบเฉพาะกิจให้เข้าไปนวดให้กับคนในองค์กรต่างๆ หรือการหาแพลตฟอร์มช่วยเชื่อมต่อลูกค้ากับหมอนวด โดยมีการรับรองว่า หมอนวดที่อยู่ในระบบได้รับการฉีดวัคซีนแล้วเพื่อสร้างความสบายใจให้กับลูกค้า ในขณะเดียวกันหมอนวดสามารถประเมินค่าแรงและค่าตอบแทนที่จะได้รับผ่านแพลตฟอร์มได้ เพื่อตัดสินใจว่าจะรับงานหรือไม่

ส่วนความต้องการที่เธอต้องการในระยะยาว คือการปรับเปลี่ยนการเข้าถึงแหล่งเงินทุนของแรงงานนอกระบบ ที่ยังติดเรื่องการไม่มีผู้ว่าจ้างและผู้รับรอง ทำให้ไม่สามารถเข้าถึงแหล่งเงินทุนได้

กลุ่มผู้ค้าหาบเร่แผงลอย: มาตรการโควิดของรัฐอาจไม่ได้มีประสิทธิภาพในการช่วยให้ขายของได้เสมอไป

“รถพ่วงข้างจอดขี้ฝุ่นเกาะหนา พ.ร.บ.หมด จะไปต่อก็ไม่มีเงิน”

ภัคนันท์ นพรัตน์ หรือ ‘ป้าเล็ก’ แม่ค้าหาบเร่แผงลอย จ.สงขลา ให้เราดูรถพ่วงคันเก่งที่จอดทิ้งไว้หน้าบ้านเนื่องจากเธอไม่สามารถไปขายของที่ตลาดได้เหมือนเคย

ก่อนโควิด-19 แม่เลี้ยงเดี่ยวผู้เป็นหัวหน้าครอบครัวอย่างป้าเล็ก จุนเจือครอบครัวดูแลลูกสองคนด้วยการขายของทานเล่น ทั้งกุ้งทอด เต้าหู้ทอด และขนมพื้นบ้านที่เรียกว่า ‘ขนมหวัก’

“คนกำลังซื้อก็ไม่มี ออกไปขายก็ไม่ได้ ไม่คืนทุน ก็เลยหงุดชะงัก ส่งผลกระทบต่อครอบครัวมาก”

แน่นอนว่าตลาดเปิดย่อมดีกว่าการถูกสั่งปิด แต่แม้บางครั้งหน่วยงานท้องถิ่นจะอนุญาตให้เปิดขายในตลาดได้ ข้อจำกัดซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของมาตรการป้องกันการแพร่ระบาดของโควิด-19 มักจะสร้างความรำคาญและความไม่สะดวกให้กับลูกค้าที่จะมาเดินตลาด ป้าเล็กยกตัวอย่างตลาดที่เธอขายอยู่ที่บังคับให้ทุกคนสวมหน้ากากอนามัย ซึ่งเธอเห็นด้วยว่าเป็นสิ่งที่ควรทำ แต่เมื่อมีคนลืมสวมใส่มา น้อยคนที่จะซื้อหน้ากากเพื่อใส่แล้วเข้ามาในตลาด หรือยอมเดินทางกลับไปบ้านเพื่อสวมหน้ากากแล้วกลับมาเดินตลาดอีกครั้ง ทำให้มีลูกค้าเดินตลาดน้อยลง ลดโอกาสที่จะขายของได้ กรณีนี้ป้าเล็กมองว่า หน่วยงานรัฐควรจะมีหน้ากากอนามัยสำรองไว้ให้กับประชาชน

ทั้งมาตรการลดการแพร่ระบาด พื้นที่ขายและเวลาที่จำกัด ล้วนส่งผลให้พ่อค้าแม่ค้ามักต้องเจอกับปัญหาที่ป้าเล็กบอกว่า ลงทุนไปครั้งแล้วครั้งเล่าก็ไม่ได้ทุนคืน

“ถ้าถามว่าป้าเล็กมีเงินเก็บไหม ไม่มีหรอกค่ะ หนี้สินทั้งในระบบนอกระบบที่ยืมมาก็ไม่ได้ส่งเขา ถามว่าเข้าถึงความช่วยเหลือของรัฐไหม เข้าถึงม.40 และบัตรประชารัฐ แต่ถามว่าห้าพันบาทถัวเฉลี่ยแล้วได้วันละร้อยกว่าบาท ไหนจะค่าน้ำ ค่าไฟ และค่ากินแต่ละวัน มันก็ไม่พอหรอกค่ะ”

แม้แต่เงินเยียวยาจากรัฐบาลที่ได้มา นอกจากจะไม่พอใช้จ่ายในชีวิตประจำวันแล้ว บางครั้งยังถูกเจ้าหนี้ทักมาว่า เงินที่ได้จากรัฐมาควรเอามาจ่ายหนี้นอกระบบคืนก่อน ทุกวันนี้ป้าเล็กอาศัยทำอาหารส่งตามสั่ง เธอบอกว่าอยากให้รัฐบาลช่วยเหลือด้านการเข้าถึงแหล่งเงินทุนกู้ยืมในระบบ

“อยากให้รัฐและหน่วยงานต่างๆ ผ่อนปรนให้กลุ่มแม่ค้าหาบเร่แผงลอย บางคนเขาเข้าไม่ถึงจริงๆ เพราะต้องมีคนค้ำประกัน ต้องมีหลักทรัพย์ พื้นฐานชีวิตคนเราไม่เท่ากัน อยากให้เห็นใจคนกลุ่มนี้ด้วย เพราะที่ผ่านมาป้าเล็กเองก็เข้าไม่ถึง คนจนๆ อย่างเราจะไปพึ่งพาคนทำงานราชการให้ค้ำประกันให้เราได้ไหม เขาก็ไม่กล้าค้ำให้เราใช่ไหม”

กลุ่มผู้ค้าหาบเร่แผงลอย: ไม่มีอะไรดีไปกว่าวัคซีน และการได้กลับไปขายของอีกครั้ง

“ปกติเราขายอยู่ที่ถนนคนเดิน ตลาดนัด ทุกเสาร์อาทิตย์เราเคยได้ขายของ พอเป็นช่วงโควิดเราขายของไม่ได้ รายได้เราก็ลดลง ก่อนโควิดเราเคยสามารถกู้เงินมาซื้อบ้านได้ เราคุยกันว่าเราอยากมีบ้านของตัวเอง จะได้ไม่ต้องเช่าเขาทุกเดือน พอเกิดโควิดขึ้นมา ทุกอย่างมันก็จบ ติดลบกันไปหมด”

กรรรณิการ์  แรกข้าว หนึ่งในสมาชิกชมรมผู้ประการถนนคนเดิน เทศบาลนครเชียงราย จองพื้นที่ขายของไว้ในตลาดสดใกล้บ้านเมื่อรัฐบาลเริ่มผ่อนปรนให้ขายของได้ เธอบอกว่าเธอโชคดีที่ลงมือทันเวลา เพราะพื้นที่อันจำกัดในตลาด ไม่ได้มีโควตาเช่าแผงให้กับพ่อค้าแม่ค้าที่ไม่สามารถขายของนักท่องเที่ยวบนถนนคนเดินได้ทุกคน

แต่การเช่าแผงขายของในตลาดสดก็ไม่ได้ช่วยให้สภาพเศรษฐกิจของครอบครัวกลับมาดีขึ้นอีกครั้ง อัตราการฉีดวัคซีนที่ต่ำส่งผลต่อความเชื่อมั่นในความปลอดภัยของทั้งคนขายและคนซื้อ นอกจากจะต้องเสี่ยงกับการติดโควิดจากผู้คนในตลาดแล้ว กรรณิการ์พบว่า ผู้คนมีกำลังซื้อน้อยลง

“เราก็หาวิธีแก้ไขด้วยการพยายามตามกระแสตลาด นำหน้ากากอนามัย เจลล้างมือ แอลกอฮอล์มาขาย แต่จะให้เราได้กำไรเยอะเหมือนเมื่อก่อน มันไม่ใช่แบบนั้น ทุกอย่างมันน้อยลง จากเมื่อก่อนเราขายของ เราคิดว่าสินค้าชิ้นนี้เราจะได้กำไร 25-30% แต่ตอนนี้มันไม่ใช่ ชิ้นนึงขอให้เราได้ 5 บาท เพื่อพยุงให้ตัวเราอยู่ได้และครอบครัวของเราอยู่ได้”

พ่อค้าแม่ค้าหลายคนปรับตัวไปขายของผ่านแพลตฟอร์มในโลกออนไลน์ แต่ไม่ใช่คนขายของทุกคนที่พร้อมจะเดินบนเส้นทางนี้ เมื่อยากที่จะปรับตัว แพลตฟอร์มเหล่านั้นจึงกลายมาเป็นคู่แข่งสำคัญของกรรณิการ์ แน่นอนว่าในเรื่องราคา เธอสู้สินค้าราคาถูกมากบนแพลตฟอร์มต่างๆ เหล่านั้นไม่ได้ จึงต้องอาศัยขายไปเท่าที่พอมี และเน้นกินอยู่อย่างประหยัดเพื่อไม่ก่อหนี้สินให้มากไปกว่าเดิม

เมื่อถามว่าเธอต้องการความช่วยเหลืออย่างไร กรรณิการ์บอกว่า การมีวัคซีนที่เข้าถึงได้อาจจะช่วยให้เธอได้กลับไปขายของอีกครั้ง

“ยาเราก็ไม่ได้ฉีดครบ พ่อค้าแม่ค้าเขาต้องการฉีดวัคซีนนะคะ แต่บางทีมันเข้าไม่ถึงเรา ส่วนเรื่องเงินช่วยเหลือ ทุกคนก็ต้องการอยู่แล้วใช่ไหม แต่เราคนธรรมดาบางทีกว่าจะลงทะเบียนได้ ไม่ทันเขา ถ้ามีวัคซีนฉีดกันมันอาจจะเบาลง และเราก็จะได้มีโอกาสกลับไปขายของ”

กลุ่มลูกจ้างทำงานบ้าน: อาชีพที่ขึ้นอยู่กับความเมตตาของนายจ้าง อายุ และวัคซีน

“เมื่อก่อนที่เราไม่เคยมีตัวตนในสังคม ไม่มีสวัสดิการ บางคนแทบไม่มีวันหยุด จะมีวันหยุดก็ต่อเมื่อนายเมตตา”

แม้ในช่วงเวลาก่อนโควิด-19 ลูกจ้างทำงานบ้านเป็นกลุ่มแรงงานนอกระบบที่ต้องเผชิญกับความท้าทายและความเปราะบางในอาชีพมาโดยตลอด เป็นที่มาของการรวมกลุ่มจัดตั้งเครือข่ายลูกจ้างทำงานบ้านในประเทศไทย เพื่อสื่อสารให้สังคมเข้าใจ ยอมรับ และมองเห็นตัวตนของลูกจ้างทำงานบ้านมากขึ้น โดยมีมาลี สอบเหล็ก เป็นประธาน

ตั้งแต่เกิดการแพร่ระบาดของโควิด-19 ลูกจ้างทำงานบ้านได้รับผลกระทบโดยตรงต่อการทำงาน หลายคนต้องคอยตอบคำถามของนายจ้างว่าไปไหนมาบ้างอยู่ตลอดเวลา เนื่องจากนายจ้างกลัวติดเชื้อโควิด-19 บางคนต้องย้ายเข้าไปอยู่บ้านนายจ้าง ซึ่งไม่ใช่ทุกคนที่จะทำได้ มาลีบอกว่าส่วนใหญ่จะต้องเป็นผู้หญิงที่ไม่มีครอบครัว ในส่วนของเธอที่มีครอบครัวให้ต้องกลับมาดูแล มาลีต้องลงทุนซื้อรถมอเตอร์ไซค์แทนการเดินทางด้วยระบบขนส่งสาธารณะ เป็นค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นเพื่อซื้อความสบายใจให้นายจ้าง

กรณีที่นายจ้างชาวต่างชาติตัดสินใจย้ายกลับประเทศในช่วงโควิด-19 การหางานใหม่สำหรับลูกจ้างทำงานบ้านไม่ใช่เรื่องง่าย นอกจากอายุที่มากขึ้นจะเป็นอุปสรรคในการหางานแล้ว โควิด-19 ทำให้นายจ้างไม่มั่นใจในความปลอดภัยที่จะจ้างลูกจ้างคนใหม่เข้าไปทำงานในบ้าน โดยเฉพาะในบริบทการฉีดวัคซีนของไทยที่ยังไม่ทั่วถึงครอบคลุม

“นายจ้างที่เราไปสมัครหลังจากที่นายจ้างเก่าเรากลับประเทศไป เขาจะถามตลอดเวลาว่าคุณได้รับวัคซีนหรือยัง ซึ่งตอนนั้นวัคซีนในประเทศไทยมันเป็นอะไรที่เราเข้าไม่ถึง เราเข้าไปจองในแอปฯ ของรัฐบาลแล้วก็ถูกเลื่อน เราเห็นเลยว่าวัคซีนมีความสำคัญมากที่จะทำให้การทำงานของเราไม่ขาดตอน”

ในวัย 47 ปีที่การทำงานขาดตอนมาแล้วกว่าสี่เดือน มาลีบอกว่า หากยังหางานไม่ได้ เธออาจจะไม่สามารถอยู่กรุงเทพฯ ได้อีกต่อไป คำถามที่อยู่ในใจของเธอเป็นสิ่งที่ลูกจ้างทำงานบ้านจำนวนไม่น้อยโดยเฉพาะคนที่อายุ 40 ขึ้นไปเฝ้าถามตัวเอง

“ถ้าตกงานต่อไปอาจจะต้องย้ายกลับไปอยู่ต่างจังหวัดเพื่อลดค่าใช้จ่าย แต่เราต้องเริ่มต้นใหม่หมดเลย ถ้าสถานการณ์ดีขึ้นแล้วกลับมา อายุวัย 47 ปี เราจะมาหางานได้เป็นลูกจ้างทำงานบ้านเหมือนเดิมหรือเปล่า ตลาดจะยังต้องการคนอายุอย่างเราไหม แล้วเรากลับไปต่างจังหวัดเราจะกลับไปทำอะไรในวัย 47 ปี ไปทำนาไหวเหรอ ถามตัวเอง ไปทำสวน ไหวไหม?”

เมื่อถามเรื่องความช่วยเหลือที่ผ่านมา มาลีบอกว่าลูกจ้างทำงานบ้านแทบจะไม่ได้รับเงินเยียวยา 5,000 บาทของรัฐบาลเลย เนื่องจากเป็นกลุ่มแรงงานนอกระบบที่ไม่มีตัวตน บางคนไม่มีสมาร์ทโฟนและมีข้อจำกัดเรื่องการใช้เทคโนโลยีในการลงทะเบียน เธออยากให้รัฐบาลช่วยผ่อนปรนเรื่องค่าใช้จ่ายและการพักชำระหนี้ ที่เธอมองว่าจะช่วยแรงงานนอกระบบได้ถ้วนหน้า

ที่ผ่านมากลุ่มของเธอสร้างแพลตฟอร์มขึ้นมาชื่อว่า Homecare Thailand เป็นแพลตฟอร์มที่ยังอยู่ในช่วงพัฒนา มาลีบอกว่า ผลระทบโควิดทำให้รูปแบบการจ้างงานเปลี่ยนไปแน่นอน นายจ้างไม่ต้องการจ้างให้คนเข้าไปอยู่ในบ้านของตัวเองตลอด จาก 8-10 ชั่วโมงที่เคยจ้างอาจจะลดลงเหลือแค่ 2 ชั่วโมง นอกจากนี้ยังเป็นแพลตฟอร์มไว้รองรับลูกจ้างทำงานบ้านที่อายุมากแล้วแต่ยังแอกทีฟและอยากทำงานอยู่ แม้จะมีเสียงตอบรับดีพอสมควร แต่ในช่วงที่ไม่รู้ว่าโควิดจะหมดไปเมื่อไหร่ ลูกค้าส่วนใหญ่ก็ยังกังวลที่จะจ้างใครสักคนเข้าไปในบ้านของตัวเอง